 | Polska › woj. kujawsko-pomorskie › powiat chełmiński › Chełmno › ul. Kościelna › Kościół św. Apostołów Piotra i Pawła |
16 lipca 2016 , Kościół św. Apostołów Piotra i Pawła - widok z wieży kościoła Wniebowzięcia NMP.
|
Na stronie od 2013 listopad
12 lat 5 miesięcy 14 dni |
 |
kościoły, katedry, kaplice
|
Kościół z przełomu XIII i XIV jest zaliczany do najstarszych na Ziemi Chełmińskiej. Budowla bazylikowa z bogatym szczytem schodkowym w fasadzie zachodniej pięknie zamyka ul. Dominikańską. Kościół trójnawowy, bazylikowy z trójbocznie zamkniętym prezbiterium.
Pierwsza wzmianka o dominikanach w Chełmnie pochodzi z 1244 r. i jest to jednocześnie początek budowy klasztoru i prezbiterium kościoła. Korpus pierwotnie jednonawowy rozbudowano w 1311 r. i następnie do 1371 r. z dodaniem drugiej nawy od południa. W XVII w. po pożarze przebudowany na bazylikowy (podniesiono nawę główną). W 1829 r. dokonano kasaty klasztoru, odkąd do 1945 r. kościół użytkowany był przez protestantów. Po pożarze budynku klasztornego w 1830 r. rozebrano go. W 1883 r. dobudowano kruchtę przy fasadzie zachodniej.
Wewnątrz nie zachowało się oryginalne wyposażenie, bowiem po przejęciu przez protestantów zostało usunięte. Uwagę zwraca w posadzce prezbiterium gotycka płyta nagrobna Heidenreicha, pierwszego biskupa chełmińskiego.
Lokalizacja: Chełmno, Stare Miasto, blok zabudowy między ul. Kościelną i Wodną a murami miejskimi. Gm. Chełmno Miasto, pow. chełmiński, woj. kujawsko-pomorskie.
Datowanie: Relikty w obrębie kruchty zachodniej - 2 ćw. XIII w. (?), prezbiterium - 4 ćw. XIII w., korpus - 1 poł. XIV w., dobudowa nawy północnej i szczyt zachodni - 3 ćw. XIV w., przebudowa nawy głównej i barokizacja korpusu - 2 poł. XVII w.
Technika, materiał: Murowany z cegły w układzie wendyjskim, częściowo na fundamencie kamiennym.
Wymiary: długość - ok. 63 m, szerokość - ok. 19,5 m, wysokość - 31 m, wysokość sklepień prezbiterium - 19,2 m.
Według miejscowej tradycji dominikańskiej konwent w Chełmnie został założony w 1228 r. przez św. Jacka Odrowąża. Data ta odnosić się może do erygowania klasztoru, natomiast faktyczne osadzenie zakonników mogło nastąpić w czasie lokacji miasta, krótko po 1233 r. W 1243 r. biskupstwo chełmińskie obejmuje Heidenryk, dominikanin i wcześniejszy prowincjał polski, dla którego chełmiński klasztor był prawdopodobnie ważnym punktem oparcia w czasie, gdy jeszcze nie powstała siedziba biskupia w Chełmży. O późniejszym znaczeniu ośrodka chełmińskiego świadczy trzykrotne zwoływanie tu posiedzeń kapituł prowincjonalnych w latach 1370, ok. 1450 i 1519.
W okresie reformacji klasztor dominikanów, w przeciwieństwie do chełmińskich franciszkanów, nie uległ rozwiązaniu i cały czas funkcjonował. Po 1594 r. kiedy kanonizowano św. Jacka, wzniesiono obok kościoła kaplicę poświęconą temu świętemu. W 1617 r. na skutek postanowień potrydenckich nastąpiła regulacja życia zakonnego.
Począwszy od XVII w. dominikanie rozwinęli kult św. Dominika, św. Tomasza z Akwinu i św. Jacka. Jedną z uroczystości ku czci św. Tomasza zaszczycił swą obecnością biskup chełmiński Kazimierz Opaliński. Największą popularnością cieszył się jednak odpust św. Dominika obchodzony 4 sierpnia.
Na 1 poł. XVIII w. przypada wykonanie nowego późnobarokowego wyposażenia: ołtarza, stall zakonnych, ambony, chrzcielnicy, ław i ołtarzy bocznych.
W 1772 r. wraz z dostaniem się ziemi chełmińskiej w granice Prus zaczął się proces stopniowego upadku klasztoru, z krótką przerwą w okresie Księstwa Warszawskiego (l. 1807-1813). W 1829 r. wydano edykt o kasacie zakonu, która ostatecznie zakończyła się w 1836 r. Po pożarze w 1830 r. rozebrano zabudowania klasztorne, w 1834 r. kaplicę św. Jacka. Ołtarze boczne przeniesiono do okolicznych kościołów wiejskich m.in. w Dobrczu, Górznie, Grążawach, Kijewie Królewskim, Niedamowie, Łęcku, Linowie i Szczuce.
Kościół został objęty przez gminę ewangelicką i stopniowo zmodernizowany, poświęcenie nastąpiło w 1841 r. W 1946 został objęty przez władze polskie, kolejne poświęcenie, tym razem w obrzędzie rzymsko-katolickim, nastąpiło w 1947 r. W 2003 r. rozpoczęto szeroko zakrojone prace remontowe kościoła. W pierwszym etapie wymieniono pokrycie dachu, następnie uporządkowano i udostępniono do zwiedzania wnętrze.
Kościół gotycki ze zbarokizowanym wnętrzem, trójnawowy, bazylikowy, orientowany. Składa się z wydłużonego prezbiterium zamkniętego wielobocznie, o długości 4 przęseł, i trójnawowego korpusu, obecnie cztero-, dawniej sześcioprzęsłowego. Do kościoła przylegają nowsze dobudówki: do prezbiterium od południa trójprzęsłowa zakrystia, do korpusu od zachodu neogotycka kruchta. Kościół zachował zewnątrz gotycką bryłę i elewacje, w całości gotycki charakter zachowało tylko prezbiterium, ponieważ wnętrze korpusu uległo barokizacji w 2 poł. XVII w., z nadbudową ścian nawy głównej, założeniem nowych sklepień i prawdopodobnie zmianą podziału na przęsła. Zewnątrz budowla jest opięta skarpami. Sklepienia w prezbiterium są krzyżowo-żebrowe, z wyjątkiem przęsła środkowego, sklepionego gwiaździście. W korpusie sklepienia barokowe, kolebkowe z lunetami, w nawie głównej dzielone na przęsła za pomocą gurtów.
Z pierwotnego wystroju gotyckiego zachowały się wsporniki służek w prezbiterium i fragmenty malowideł w nawach bocznych: Rzeź Niewiniątek i Ukrzyżowanie. W prezbiterium spoczywa pierwszy biskup chełmiński Heidenryk (zm. w 1263 r.), co upamiętnia zachowana wapienna płyta nagrobna z przełomu XIII i XIV w. Z późniejszego wyposażenia zachowany barokowy ołtarz główny z 3 ćw. XVIII w., ambona, stalle zakonne i chrzcielnica. Na emporze chóru muzycznego znajdują się organy z 1880 r. firmy Sauer z Franfukrtu nad Odrą.
W kościele znajduje się wysokiej klasy gotycki wystrój rzeźbiarski, na który składają się figury apostołów przy filarach od strony nawy głównej oraz zworniki sklepienne. Są tu również cenne malowidła ścienne z końca XIV w. Gotlandzka chrzcielnica o formach późnoromańskich została wykonana na przełomie XIII/XIV w. Bogate nowożytne wyposażenie wnętrza pochodzi przeważnie z XVII i XVIII w., wyróżniają się epitafia z końca XVI-XVIII w., w jednym z nich portret trumienny Marcina Kossendy z 1705. W kaplicy na przedłużeniu bocznej nawy północnej sanktuarium MB Bolesnej (tzw. Chełmińskiej), z obrazem koronowanym w 1754 r. W antependium i predelli ołtarza tej kaplicy zespół srebrnych plakietek wotywnych z XVII-XVIII w. Zwraca też uwagę snycerski wystrój kaplicy Bożego Ciała (Najśw. Sakramentu), dzieło elbląskie z lat 1685-1695. W Muzeum Okręgowym w Toruniu przechowywany jest zespół gotyckich witraży ze wschodniego okna prezbiterium, z lat około 1370-1390, które w XIX w. zostały przeniesione z Chełmna do zamku w Malborku. Źródło Wikipedia Autor Licencja
Gotycka fara Chełmna, jeden z najbardziej okazałych kościołów ziemi chełmińskiej, budowany od ok. 1280 r. Ważne miejsce kultu religijnego - sanktuarium Matki Boskiej Chełmińskiej.
Lokalizacja: Blok zabudowy sąsiadujący narożnikowo z Rynkiem, ograniczony ulicami Toruńską, 22 Stycznia, Franciszkańską i Szkolną. Gm. Chełmno Miasto, pow. chełmiński, woj. kujawsko-pomorskie. Gm. Chełmno Miasto, pow. chełmiński, woj. kujawsko-pomorskie.
Datowanie: ok. 1280-1320
Technika, materiał: Budowla murowana z cegły gotyckiej, w wątku wendyjskim w dolnych partiach murów i gotyckim w wyższych, z obfitym użyciem ceglanych kształtek, ceramiki glazurowanej i sztucznego kamienia. Ściany są częściowo przelicowane z użyciem cegły maszynowej.
Parafię wymieniono już w dokumencie lokacyjnym z 1233 r. kiedy to krzyżacy wyznaczyli na jej zabezpieczenie materialne znaczny majątek ziemski. Patronat nad parafią sprawował Zakon Krzyżacki. W odnowionym przywileju chełmińskim z 1251 r. pierwotne nadanie (8 łanów) ograniczono o połowę, czego jednak ostatecznie nie zrealizowano. Pierwszy znany proboszcz to Henryk, wzmiankowany w 1238 r.
Obecny kościół był budowany w latach ok. 1280-1320 (w dokumencie z 1311 r. wzmiankowane są prace budowlane). Wznoszono go w dwóch fazach. Najpierw postawiono prezbiterium i północną nawę boczną (pierwotnie niższą). W fazie drugiej ukończono budowę całego korpusu nawowego wraz z wieżą północną. Wieżę południową pozostawiono niedokończoną. Z 1326 r. pochodzi fundacja przy ołtarzu św. Katarzyny. W 1333 r. wspomniano wieżę kościoła chełmińskiego, jako proponowany wzór dla budowanej wówczas katedry w Królewcu. W końcu XIV w. dobudowano kaplicę Bożego Ciała. W 1501 r. pożar strawił wieżę kościelną. W 1519 r. kościół podniesiony do rangi kolegiaty. W okresie 1519-1538 kościół funkcjonował pod zarządem zgromadzenia Braci Wspólnego Życia sprowadzonych z Niderlandów przez biskupa chełmińskiego Jana Konopackiego do prowadzenia w Chełmnie szkoły. W 1560 r. fundacja kaplicy Matki Boskiej Bolesnej Chełmińskiej przez kasztelana chełmińskiego Jana Niemojewskiego. Częściowe odnowienie kościoła w okresie 1659-1660. Powstał wówczas także barokowy wystrój kaplicy Bożego Ciała. Nad prezbiterium dobudowano sygnaturkę. Od 1676 r. kościół znajdował się pod zarządem zgromadzenia Misjonarzy. W 1724 r. wzmiankowane jest uszkodzenie wieży. W 1772 r. kościół utracił tytuł kolegiaty. W 1825 r. władze pruskie usunęły z Chełmna Misjonarzy. W latach 1843 i 1864 odnawiano szczyty świątyni. W latach 1883-1884 kościół restaurowano w duchu neogotyckim, z przelicowaniem znacznych partii z użyciem cegły maszynowej. W okresie międzywojennym odkryto i zakonserwowano oryginalne polichromie gotyckie oraz w latach 1925-1928 wykonano nowe polichromie (przez Stanisława Smoguleckiego). 30 listopada 1929 r. obiekt wpisano do rejestru zabytków. Kościół farny należy do grupy najstarszych i największych świątyń Pomorza Wschodniego, jest wybitnym dziełem architektury gotyckiej o randze odpowiadającej znaczeniu, jakie miasto odgrywało niegdyś w regionie.
(opracowane na podstawie: Krantz-Domasłowska 1991; Chrzanowski 1991; Mroczko 1980).
Świątynia jest położona pośrodku południowo-zachodniego, narożnego przyrynkowego bloku zabudowy. Jest to jedyny ściśle orientowany kościół w Chełmnie, chociaż i tu oś budynku została przesunięta ok. 5 stopni względem rzeczywistych kierunków geograficznych. Kościół trójnawowy, halowy (nawy równej wielkości), z prosto zamkniętym prezbiterium, do którego od południa przylega wielobocznie zamknięta zakrystia. W narożnikach przy styku prezbiterium z korpusem, w kwadratowych aneksach, stanowiących podstawy planowanych wież, umieszczone są kaplice. Fasada zachodnia planowana była jako dwuwieżowa. Ukończono jedynie wieżę północną, południową dociągnięto do wysokości szczytu zachodniego. Zewnątrz szczególnie dekoracyjnym opracowaniem wyróżniają się nawy boczne przykryte poprzecznymi daszkami z trójkątnymi, blendowymi szczytami. Każde przęsło zwieńczone jest osobnym szczytem i przeprute wielkim, ostrołukowym oknem. Wnętrze uderza jednorodnością przestrzeni. Cały kościół ma jednakowe sklepienia krzyżowo-żebrowe, ze zwornikami o bogatym programie ikonograficznym. Halowy korpus dzielony jest na nawy dwoma rzędami ośmiobocznych filarów, wspierających arkady międzynawowe. Przy filarach ustawione są pełnoplastyczne postaci jedenastu apostołów (1330-1340). W nawie północnej i w prezbiterium malowidła ścienne. W sklepieniach malowidła z motywem wici roślinnej.