Prace organizacyjne w zakresie zbieractwa i kolekcjonerstwa w Kościerzynie, rozpoczęły się już w latach 70. XIX w. Wtedy to w gmachu kościerskiego Królewskiego Seminarium Nauczycielskiego zgromadzono pokaźny zbiór eksponatów archeologicznych. Niestety w latach 80. XIX w. przekazano je do Muzeum Prowincjonalnego Prus Zachodnich w Gdańsku. Warto podkreślić, iż w okresie tym przy Muzeum Prowincjonalnym aktywnie działał urodzony 29 lipca 1832 r. w Kościerzynie Abraham Lissauer. Był on m.in. twórcą oraz wieloletnim przewodniczącym Sekcji Antropologicznej Gdańskiego Towarzystwa Przyrodniczego. Utrzymywał kontakty z najwybitniejszymi uczonymi, z Rudolfem Virchowem czy Henrykiem Schliemannem. Spośród jego prac naukowych największe znaczenia ma opublikowana w 1887 r. monografia zatytułowana Prehistoryczne zabytki prowincji Prusy Zachodnie i sąsiednich obszarów (Die prähistorischen Denkmäler der Provinz Westpreussen und der angrenzenden Gebiete) oraz stanowiąca uzupełnienie tej pracy rozprawa pod tytułem Starożytności epoki brązu w prowincji Prusy Zachodnie i na sąsiednich obszarach (Bronzezeit in der Provinz Westpreussen und den angrenzenden Gebieten), wydana w 1891 r. W 1892 r. Lissauer przeniósł się do Berlina i poświęcił wyłącznie pracy naukowej. W 1903 r. cesarz Wilhelm II nadał mu tytuł profesorski. Zmarł 29 września 1908 r. w Charlottenburgu. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości na mocy Traktatu Wersalskiego majątek instytucji prowincjonalnych a zatem również Muzeum Prowincjonalnego miał zostać w dużej mierze zwrócony Rzeczpospolitej. Niestety Wolne Miasto Gdańsk nie zastosowało się do powyższych zaleceń.

W czasach zaborów po paroletnich przygotowaniach w czerwcu 1911 r. otwarta została w dwóch pomieszczeniach kościerskiego "Bazaru" "Wystawa ludoznawcza kaszubsko-pomorska". Wystawa trwała do lipca i wzbudziła niezwykłe zainteresowanie społeczeństwa, a przez wielu traktowana była jako pierwszy wyraz realizowania w konkretnym czynie idei wywodzącego się również z Kościerzyny ruchu społecznego-poltycznego młodych działaczy kaszubskich. Brak możliwości zaangażowania kierownika wystawy i opiekuna zbiorów uniemożliwił przekształcenie się jej w stałą ekspozycję, w zalążek kościerskiego Muzeum Kaszubskiego. Po wystawie pozostała realna pamiątka w postaci szóstego numeru "Gryfa" z czerwca 1911 r., w którym wydrukowany został opis wystawy pt. "Przewodnik po wystawie ludoznawczej kaszubsko-pomorskiej w Kościerzynie 25 VI-23 VII 1911" Kościerskie zbiory przeniesione zostały zapewne do Sopotu, gdzie z inicjatywy dra Aleksandra Majkowskiego powstało niebawem, bo 1 lipca 1913 r. Muzeum Kaszubskie.

W 1920 r. z inicjatywy generała Roji zorganizowano w Kościerzynie wystawę pod tytułem: "Wystawa przemysłu ludowego i sztuki wiejskiej". Zbiory zgromadzono przy ul. Długiej 37, zaś komisarzem wystawy został Izydor Gulgowski.

Ponowne zainteresowanie zbieractwem i kolekcjonerstwem w mieście zawdzięczamy dr. Jerzemu Knybie. To właśnie z jego inicjatywy w kościerskim liceum ogólnokształcącym powstała w 1963 r. izba regionalna. Zgromadzono w niej głównie eksponaty związane z przeszłością Kościerzyny i okolic. Pod koniec lat 60. utworzono drugą izbę - Izbę Pamięci Narodowej. Obie Izby stały się źródłem szerszego, zainteresowania ogółu młodzieży kościerskiego LO historią i kulturą materialną regionu kaszubskiego.

W latach 1991-1992 gromadzone przez wiele lat w obu izbach zbiory przeniesiono do Kościerskiego Domu Kultury przy ulicy Długiej. Uroczyste otwarcie ekspozycji pod nazwą ,,Ekspozycja Muzealna Kościerzyna i Ziemia Kościerska" odbyło się w czerwcu 1992 r. Wreszcie szerokie grono turystów oraz mieszkańców miasta, miało okazję poznać dzieje Kościerzyny i okolicy. Zgromadzone eksponaty podzielono na działy tematyczne, m.in.: archeologiczny, historia Kościerzyny i Ziemi Kościerskiej, walka o polskość, tożsamość narodową i regionalną (Młodokaszubi, Bazar Kościerski, czasopismo ,,Gryf"). Odrębne działy tworzyła kultura materialna, gospodarka, oświata, kultura i sport. Ponadto zorganizowano tez stałą wystawę dotycząca historii Ziemi Kościerskiej w czasie II wojny światowej. Wkrótce jednak okazało się, iż 70 m2 to za mało, aby pomieścić wszystkie wartościowe zbiory i jednocześnie dobrze je wyeksponować. Bardzo szybko zauważono, że do celów muzealnych doskonale nadawałby się kościerski ratusz usytuowany w samym centrum miasta. Wymagał on jednak zakrojonej na szeroką skalę renowacji. Dzięki przychylności władz miasta udało się ją przeprowadzić w latach 1995-2000. Wszystkie prace wykonywane były pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Pieczołowicie odrestaurowano pomieszczenia obiektu wraz ze stolarką i ceglaną elewacją. Pogłębiono wówczas piwnice z kolebkowymi sklepieniami i ceglano-kamiennymi ścianami. Pozwoliło to na ukazanie ciekawej bryły obiektu, najstarszego, bo pochodzącego z 1843 r. murowanego budynku użyteczności publicznej w mieście. Warto podkreślić, iż obiekt ten został wpisany do rejestru zabytków z dnia 20 lutego 1998 r.

Piętro oraz poddasze (297 m2) oddanego do użytku obiektu przeznaczono na potrzeby projektowanego muzeum. Już w styczniu 2000 roku przeniesioną ekspozycję z Kościerskiego Domu Kultury. Eksponaty umieszczono nie tylko w nowych pomieszczeniach, lecz także w nowych, estetycznych gablotach. Ekspozycję podzielono na następujące działy: prehistoria ziemi kościerskiej, historia Kościerzyny i ziemi kościerskiej od średniowiecza do 1945 roku, dzieje oświaty, kultury, sportu i gospodarki, izba regionalna, walka o polskość i kaszubską tożsamość na przełomie XIX i XX wieku, ziemia kościerska w czasie II wojny światowej oraz pokój Franciszka Sędzickiego. W ramach ekspozycji znalazł się również dział przyrodniczy - fauna ziemi kościerskiej. Uroczyste otwarcie odbyło się 17 lipca 2000 roku.

Na początku 2006 r. władze miasta jednogłośnie opowiedziały się za utworzeniem muzeum. W kilka miesięcy później, bo 27 października 2006 r. Rada Miasta Kościerzyny powołała Muzeum Ziemi Kościerskiej w Kościerzynie. W uzasadnieniu uchwały zapisano m.in. ,,Podstawowym warunkiem zachowania własnej kultury i jej ciągłości jest przekazywanie z pokolenia na pokolenie dziedzictwa kulturowego rozumianego jako spuścizna dorobku poprzednich pokoleń w sferze materialnej, społecznej i duchowej, jego poznanie ochrona i pomnażanie. Dla nas mieszkańców tego regionu istotnym w tym względzie jest zachowanie wartości tkwiących w Ziemi Kościerskiej - naszej małej kaszubskiej ojczyźnie, w kontekście wartości narodowych i ogólnoludzkich. Świadomi ponad 600 - letniej historii naszego miasta oraz wartości całego regionu, w trosce o zachowanie tożsamości, pragniemy urzeczywistnić zamiar poprzednich pokoleń, którego celem jest powołanie Muzeum Ziemi Kościerskiej. Potrzeba powołania takiej instytucji kultury, wynika również z troski o dobra kultury przejawianej przez Radę Miasta Kościerzyna, Burmistrza oraz mieszkańców Ziemi Kościerskiej".

Źródło