W artykule przedstawiono wyjątkowe wartości historycznego krajobrazu Starego Miasta w Zamościu
wyrażające się niezmiennym od 430 lat układem urbanistycznym i wystrojem architektonicznym budowli cywilnych, sakralnych i fortyfikacyjnych. Tezę o jednolitości i walorach krajobrazowych zespołu rezydencjalno-municypalnego i fortyfikacji poparto nie tylko rozważaniami na temat architektury krajobrazu miejskiego, ale także opisem miasta przez znane osobistości odwiedzające „miasto arkad". Następnie przedstawiono pięć obiektów wybudowanych w latach 70. XX w., które ani skalą, ani architekturą nie pasują do historycznie ukształtowanej przestrzeni. Uzyskiwane przez władze miasta fundusze unijne, przyznawane przez Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego na prace rewitalizacyjne Starego Miasta, powinny być również wykorzystane w celu przebudowy tych obiektów. Gospodarowanie krajobrazem
w historycznych strukturach miejskich jest działaniem trudnym i odpowiedzialnym. I taka praca powinna być podjęta w Zamościu, który 14 grudnia 1992 r. został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO.
1. Wstęp
Uchwalenie w 2006 r. miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta Zamościa1 zbiegło się w czasie z realizowanym od 2005 r. kompleksowym programem rewitalizacji Starego Miasta. W obu dokumentach określono dokładnie funkcje dla po- szczególnych fragmentów miasta oraz zakres prac mających na celu przywrócenie pełnych walorów urbanistyczno-architektonicznych.Jednocześnie w Biurze Zarządzania Funduszami Zewnętrznymi Urzędu Miasta Zamościa przygotowano listę 40 założeń inwestycyjnych na lata 2007-2013. Dla nich przygotowano wniosek o przyznanie dotacji finansowych z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.
Wżadnym z wymienionych opracowań nie podniesiono i nie ustosunkowano się do problemu istnienia pięciu obiektów, które wybudowano w latach 70. XX w., a które są obce w historycznym krajobrazie zamojskiego Starego Miasta. W niniejszym artykule zwrócono uwagę na fakt,że istnieją wyjątkowe warunki organizacyjno-finansowe pozwalające zmienić istniejący stan rzeczy. Z informacji uzyskanych w Wydziale Planowania Przestrzennego, Budownictwa i Ochrony Zabytków Urzędu Miasta w Zamościu wynika,że władzom miasta brakuje dobrej woli do zajęcia się tą sprawą.
Krajobraz kulturowy, a w nim krajobrazy otwarty i zamknięty, ulegają na naszychoczach gwałtownym przemianom. Nie są to zawsze zmiany korzystne, dlatego określane sąpowszechnie mianem procesu dewastacji. Proces ten zagraża szczególnie wartościom kulturowym miast zabytkowych. Rzetelność współczesnych działań urbanizacyjnych wymaga, aby zawierały one również program zachowania w krajobrazie czytelnych śladów w postaci układów urbanistycznych2. Należy podkreślić,że rewaloryzacja3 zabytkowych miast nie powinna dotyczyć wyłącznie odnowy ich architektury. Zachowanie i poprawa czytelności wszystkich elementów złożonej struktury miejskiej ma w tym względzie pierwszorzędne znaczenie4. Trzeba także skonstatować,że dopiero nowelizacja ustawy o ochronie dóbr kultury razem z ustawami o zagospodarowaniu przestrzennym i prawie budowlanym stworzyły podstawy do szerokiego wprowadzania spraw krajobrazowych do planów przestrzennych, stanowiących element prawa lokalnego dla samorządów terytorialnych5. O wyodrębnionej na przełomie XIX i XX w. w Stanach Zjednoczonych dziedzinie arty- stycznej, dyscyplinie naukowej i umiejętności zawodowej, jaką jest architektura krajobrazu,
napisano wiele rozpraw i artykułów naukowych. Znaczna grupa autorów publikacji o architekturze krajobrazu wywodzi si6ę z tzw. krakowskiej szkoły architektury krajobrazu na Wydziale Politechniki Krakowskiej . Przytoczmy kilka definicji architektury krajobrazu, w których ich autorzy starali się
oddać istotę tej dziedziny wiedzy.
Charles Eliot: Architektura krajobrazu jest przede wszystkim sztuką i najważniejszą jej funkcją jako takiej jest tworzenie i ochrona piękna w otoczeniu siedzib ludzkich oraz szerzej w naturalnej scenerii kraju7.
Frederic Law Olmsted: Architektura krajobrazu jest sztuką urządzania terenu wraz ze
wszystkim, co się na nim znajduje dla użytku i zadowolenia człowieka8.
Tadeusz Tołwiński: Planowanie odbywa się na płaszczyźnie w dwóch wymiarach i od-
powiada potrzebom gospodarczym, technicznym i innym celom, głównie utylitarnym
i porządkowym. Kompozycja krajobrazowa idzie dalej, dopełnia dwuwymiarowy plan
szczegółowym układem przestrzeni i brył przedmiotów składających się na krajobraz, dopełnia je trzecim wymiarem. Kształtuje ona w ten sposób architekturę krajobrazu z tła przyrody, z dzieł inżynierii, z budynków, osiedli, miast, ogrodów i pól uprawnych9.
Interesujący pogląd na temat architektury krajobrazu wypowiada Janusz Bogdanowski: „Architektura i krajobraz rozwijały się i przekształcały wraz z rozwojem poszczególnych cywilizacji, kultur i «stylów» przez wiele wieków jako dwa niezależne pojęcia. Ta «nieza- leżność» była jednak pozorna i polegała głównie na braku wspólnie dla nich sformułowa- nego pojęcia. W istocie bowiem architektura i krajobraz stanowiły zawsześciśle powiązane
elementy"10.
Kontynuując rozważania na temat związków architektury i krajobrazu, J. Bogdanowski
zauważa,że: „architektura to sztuka kształtowania przestrzeni, zaś krajobraz to skala
i obszar działania i między nimi można ustalić trzy zakresy działania w ramach:
- jednostek architektoniczno-krajobrazowych, tzw. JARK (skala plastyczna), w jej ramach
- zespół wnętrz krajobrazowych, tzw. ZWAK (skala urbanistyczna), w tym wreszcie
- poszczególnych wnętrz czy placów, tzw. WAK, skala architektoniczna.
Podana kolejność opracowań jest wprawdzie najwłaściwsza, niemniej jednak w zależ- ności od potrzeb istnieje też możliwość wykonania np. samego opracowania w skali WAK bądź JARK"11.
Analizując istotę architektury krajobrazu, należy zauważyć,że wspólnym elementem
dla dziejów urbanistyki i architektury krajobrazu miejskiego jest czynnik kompozycji prze-
strzeni. Teza ta, znajduje pełne odzwierciedlenie w kompozycji przestrzeni i krajobrazie
Starego Miasta w Zamościu.
Przytoczmy jeszcze pojęcie krajobrazu, które sformułował JuliuszŻórawski: „Termin «krajobraz» możemy rozumieć wąsko, tak jak go pojmuje malarz impresjonista, dla którego jest to zestawienie paru elementów z przyrody w wycinku, który ujmuje wzrok w ciągu jednego spojrzenia, lub szeroko wtedy, gdy myślimy o nim syntetycznie. Syntetycznie ujmowany krajobraz składa się z ogromnej ilości doznań, które się w nas nagromadziły przez długie okresy obserwacji drzew, łąk, pól, rzek, dróg i domów, nieba nad nimi i chmur, w ciągu dni i nocy, pogód i deszczów, wiosen i zim wraz z ludźmi, którzy na tym tleżyją i umierają wraz z ich uczuciami i czynami składającymi się na ich dzieje"12.
W proponowanej definicji krajobrazu mówi się o wąskiej i szerokiej możliwości jego percepcji. Należy sądzić,że w jednym i drugim przypadku ocena krajobrazu będzie zależećod indywidualnego poczucia estetyki i wrażliwości na piękno13.
Jak w takim razie bywał postrzegany krajobraz Zamojskiego Starego Miasta? Dzięki zachowanym przekazomźródłowym możemy się o tym dowiedzieć. Oto kilka opinii o krajobrazie Zamościa wypowiedzianych przez ludzi różnych kultur i zawodów, którzy
odwiedzili „miasto arkad"14.
Bonifacy Vanozzi (sekretarz legata papieskiego): „To miasto tak nazwane od przezwi-
ska p. Kanclerza, z fundamentów przez niego wystawione, jest piękne, ozdobne i w guście
włoskim (¼) Domy ma dobre w teraźniejszym sposobie po większej części murowane"15
1. Wstęp
Uchwalenie w 2006 r. miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta
Zamościa1 zbiegło się w czasie z realizowanym od 2005 r. kompleksowym programem
rewitalizacji Starego Miasta. W obu dokumentach określono dokładnie funkcje dla po- szczególnych fragmentów miasta oraz zakres prac mających na celu przywrócenie pełnych
walorów urbanistyczno-architektonicznych.
Jednocześnie w Biurze Zarządzania Funduszami Zewnętrznymi Urzędu Miasta Zamo-
ścia przygotowano listę 40 założeń inwestycyjnych na lata 2007-2013. Dla nich przygo-
towano wniosek o przyznanie dotacji finansowych z Europejskiego Funduszu Rozwoju
Regionalnego.
Wżadnym z wymienionych opracowań nie podniesiono i nie ustosunkowano się do
problemu istnienia pięciu obiektów, które wybudowano w latach 70. XX w., a które są obce
w historycznym krajobrazie zamojskiego Starego Miasta.
W niniejszym artykule zwrócono uwagę na fakt,że istnieją wyjątkowe warunki organi-
zacyjno-finansowe pozwalające zmienić istniejący stan rzeczy. Z informacji uzyskanych w Wydziale Planowania Przestrzennego, Budownictwa i Ochrony Zabytków Urzędu Miasta
w Zamościu wynika,że władzom miasta brakuje dobrej woli do zajęcia się tą sprawą.
Krajobraz kulturowy, a w nim krajobrazy otwarty i zamknięty, ulegają na naszych
oczach gwałtownym przemianom. Nie są to zawsze zmiany korzystne, dlatego określane sąpowszechnie mianem procesu dewastacji. Proces ten zagraża szczególnie wartościom kulturowym miast zabytkowych. Rzetelność współczesnych działań urbanizacyjnych wy- maga, aby zawierały one również program zachowania w krajobrazie czytelnychśladów
w postaci układów urbanistycznych2.
Należy podkreślić,że rewaloryzacja3 zabytkowych miast nie powinna dotyczyć wyłącz-
nie odnowy ich architektury. Zachowanie i poprawa czytelności wszystkich elementów złożonej struktury miejskiej ma w tym względzie pierwszorzędne znaczenie4. Trzeba także skonstatować,że dopiero nowelizacja ustawy o ochronie dóbr kultury razem z ustawami
o zagospodarowaniu przestrzennym i prawie budowlanym stworzyły podstawy do szero-
kiego wprowadzania spraw krajobrazowych do planów przestrzennych, stanowiących ele-
ment prawa lokalnego dla samorządów terytorialnych5.
O wyodrębnionej na przełomie XIX i XX w. w Stanach Zjednoczonych dziedzinie arty- stycznej, dyscyplinie naukowej i umiejętności zawodowej, jaką jest architektura krajobrazu,
napisano wiele rozpraw i artykułów naukowych. Znaczna grupa autorów publikacji
o architekturze krajobrazu wywodzi si6ę z tzw. krakowskiej szkoły architektury krajobrazu
na Wydziale Politechniki Krakowskiej .
Przytoczmy kilka definicji architektury krajobrazu, w których ich autorzy starali się
oddać istotę tej dziedziny wiedzy.
Charles Eliot: Architektura krajobrazu jest przede wszystkim sztuką i najważniejszą jej funkcją jako takiej jest tworzenie i ochrona piękna w otoczeniu siedzib ludzkich oraz sze-
rzej w naturalnej scenerii kraju7.
89
Frederic Law Olmsted: Architektura krajobrazu jest sztuką urządzania terenu wraz ze
wszystkim, co się na nim znajduje dla użytku i zadowolenia człowieka8.
Tadeusz Tołwiński: Planowanie odbywa się na płaszczyźnie w dwóch wymiarach i od-
powiada potrzebom gospodarczym, technicznym i innym celom, głównie utylitarnym
i porządkowym. Kompozycja krajobrazowa idzie dalej, dopełnia dwuwymiarowy plan
szczegółowym układem przestrzeni i brył przedmiotów składających się na krajobraz, dopełnia je trzecim wymiarem. Kształtuje ona w ten sposób architekturę krajobrazu z tła przyrody, z dzieł inżynierii, z budynków, osiedli, miast, ogrodów i pól uprawnych9.
Interesujący pogląd na temat architektury krajobrazu wypowiada Janusz Bogdanowski: „Architektura i krajobraz rozwijały się i przekształcały wraz z rozwojem poszczególnych cywilizacji, kultur i «stylów» przez wiele wieków jako dwa niezależne pojęcia. Ta «nieza- leżność» była jednak pozorna i polegała głównie na braku wspólnie dla nich sformułowa- nego pojęcia. W istocie bowiem architektura i krajobraz stanowiły zawsześciśle powiązane
elementy"10.
Kontynuując rozważania na temat związków architektury i krajobrazu, J. Bogdanowski
zauważa,że: „architektura to sztuka kształtowania przestrzeni, zaś krajobraz to skala
i obszar działania i między nimi można ustalić trzy zakresy działania w ramach:
- jednostek architektoniczno-krajobrazowych, tzw. JARK (skala plastyczna), w jej ramach
- zespół wnętrz krajobrazowych, tzw. ZWAK (skala urbanistyczna), w tym wreszcie
- poszczególnych wnętrz czy placów, tzw. WAK, skala architektoniczna.
Podana kolejność opracowań jest wprawdzie najwłaściwsza, niemniej jednak w zależ- ności od potrzeb istnieje też możliwość wykonania np. samego opracowania w skali WAK bądź JARK"11.
Analizując istotę architektury krajobrazu, należy zauważyć,że wspólnym elementem
dla dziejów urbanistyki i architektury krajobrazu miejskiego jest czynnik kompozycji prze-
strzeni. Teza ta, znajduje pełne odzwierciedlenie w kompozycji przestrzeni i krajobrazie
Starego Miasta w Zamościu.
Przytoczmy jeszcze pojęcie krajobrazu, które sformułował JuliuszŻórawski: „Termin «krajobraz» możemy rozumieć wąsko, tak jak go pojmuje malarz impresjonista, dla którego jest to zestawienie paru elementów z przyrody w wycinku, który ujmuje wzrok w ciągu jednego spojrzenia, lub szeroko wtedy, gdy myślimy o nim syntetycznie. Syntetycznie ujmowany krajobraz składa się z ogromnej ilości doznań, które się w nas nagromadziły przez długie okresy obserwacji drzew, łąk, pól, rzek, dróg i domów, nieba nad nimi i chmur, w ciągu dni i nocy, pogód i deszczów, wiosen i zim wraz z ludźmi, którzy na tym tleżyją i umierają wraz z ich uczuciami i czynami składającymi się na ich dzieje"12.
W proponowanej definicji krajobrazu mówi się o wąskiej i szerokiej możliwości jego percepcji. Należy sądzić,że w jednym i drugim przypadku ocena krajobrazu będzie zależećod indywidualnego poczucia estetyki i wrażliwości na piękno13.
Jak w takim razie bywał postrzegany krajobraz Zamojskiego Starego Miasta? Dzięki zachowanym przekazomźródłowym możemy się o tym dowiedzieć. Oto kilka opinii o krajobrazie Zamościa wypowiedzianych przez ludzi różnych kultur i zawodów, którzy
odwiedzili „miasto arkad"14.
Bonifacy Vanozzi (sekretarz legata papieskiego): „To miasto tak nazwane od przezwi-
ska p. Kanclerza, z fundamentów przez niego wystawione, jest piękne, ozdobne i w guście
włoskim (¼) Domy ma dobre w teraźniejszym sposobie po większej części murowane"151. Wstęp Uchwalenie w 2006 r. miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta Zamościa1 zbiegło się w czasie z realizowanym od 2005 r. kompleksowym programem rewitalizacji Starego Miasta. W obu dokumentach określono dokładnie funkcje dla po- szczególnych fragmentów miasta oraz zakres prac mających na celu przywrócenie pełnych walorów urbanistyczno-architektonicznych. Jednocześnie w Biurze Zarządzania Funduszami Zewnętrznymi Urzędu Miasta Zamo- ścia przygotowano listę 40 założeń inwestycyjnych na lata 2007-2013. Dla nich przygo- towano wniosek o przyznanie dotacji finansowych z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. W żadnym z wymienionych opracowań nie podniesiono i nie ustosunkowano się do problemu istnienia pięciu obiektów, które wybudowano w latach 70. XX w., a które są obce w historycznym krajobrazie zamojskiego Starego Miasta. W niniejszym artykule zwrócono uwagę na fakt, że istnieją wyjątkowe warunki organi- zacyjno-finansowe pozwalające zmienić istniejący stan rzeczy. Z informacji uzyskanych w Wydziale Planowania Przestrzennego, Budownictwa i Ochrony Zabytków Urzędu Miasta w Zamościu wynika, że władzom miasta brakuje dobrej woli do zajęcia się tą sprawą. 2. Architektura krajobrazu miejskiego. Krajobraz Zamościa Krajobraz kulturowy, a w nim krajobrazy otwarty i zamknięty, ulegają na naszych oczach gwałtownym przemianom. Nie są to zawsze zmiany korzystne, dlatego określane są powszechnie mianem procesu dewastacji. Proces ten zagraża szczególnie wartościom kulturowym miast zabytkowych. Rzetelność współczesnych działań urbanizacyjnych wy- maga, aby zawierały one również program zachowania w krajobrazie czytelnych śladów w postaci układów urbanistycznych2. Należy podkreślić, że rewaloryzacja3 zabytkowych miast nie powinna dotyczyć wyłącz- nie odnowy ich architektury. Zachowanie i poprawa czytelności wszystkich elementów złożonej struktury miejskiej ma w tym względzie pierwszorzędne znaczenie4. Trzeba także skonstatować, że dopiero nowelizacja ustawy o ochronie dóbr kultury razem z ustawami o zagospodarowaniu przestrzennym i prawie budowlanym stworzyły podstawy do szero- kiego wprowadzania spraw krajobrazowych do planów przestrzennych, stanowiących ele- ment prawa lokalnego dla samorządów terytorialnych5. O wyodrębnionej na przełomie XIX i XX w. w Stanach Zjednoczonych dziedzinie arty- stycznej, dyscyplinie naukowej i umiejętności zawodowej, jaką jest architektura krajobrazu, napisano wiele rozpraw i artykułów naukowych. Znaczna grupa autorów publikacji o architekturze krajobrazu wywodzi si6ę z tzw. krakowskiej szkoły architektury krajobrazu na Wydziale Politechniki Krakowskiej . Przytoczmy kilka definicji architektury krajobrazu, w których ich autorzy starali się oddać istotę tej dziedziny wiedzy. Charles Eliot: Architektura krajobrazu jest przede wszystkim sztuką i najważniejszą jej funkcją jako takiej jest tworzenie i ochrona piękna w otoczeniu siedzib ludzkich oraz sze- rzej w naturalnej scenerii kraju7. 89 Frederic Law Olmsted: Architektura krajobrazu jest sztuką urządzania terenu wraz ze wszystkim, co się na nim znajduje dla użytku i zadowolenia człowieka8. Tadeusz Tołwiński: Planowanie odbywa się na płaszczyźnie w dwóch wymiarach i od- powiada potrzebom gospodarczym, technicznym i innym celom, głównie utylitarnym i porządkowym. Kompozycja krajobrazowa idzie dalej, dopełnia dwuwymiarowy plan szczegółowym układem przestrzeni i brył przedmiotów składających się na krajobraz, dopełnia je trzecim wymiarem. Kształtuje ona w ten sposób architekturę krajobrazu z tła przyrody, z dzieł inżynierii, z budynków, osiedli, miast, ogrodów i pól uprawnych9. Interesujący pogląd na temat architektury krajobrazu wypowiada Janusz Bogdanowski: „Architektura i krajobraz rozwijały się i przekształcały wraz z rozwojem poszczególnych cywilizacji, kultur i «stylów» przez wiele wieków jako dwa niezależne pojęcia. Ta «nieza- leżność» była jednak pozorna i polegała głównie na braku wspólnie dla nich sformułowa- nego pojęcia. W istocie bowiem architektura i krajobraz stanowiły zawsze ściśle powiązane elementy"10. Kontynuując rozważania na temat związków architektury i krajobrazu, J. Bogdanowski zauważa, że: „architektura to sztuka kształtowania przestrzeni, zaś krajobraz to skala i obszar działania i między nimi można ustalić trzy zakresy działania w ramach: - jednostek architektoniczno-krajobrazowych, tzw. JARK (skala plastyczna), w jej ramach - zespół wnętrz krajobrazowych, tzw. ZWAK (skala urbanistyczna), w tym wreszcie - poszczególnych wnętrz czy placów, tzw. WAK, skala architektoniczna. Podana kolejność opracowań jest wprawdzie najwłaściwsza, niemniej jednak w zależ- ności od potrzeb istnieje też możliwość wykonania np. samego opracowania w skali WAK bądź JARK"11. Analizując istotę architektury krajobrazu, należy zauważyć, że wspólnym elementem dla dziejów urbanistyki i architektury krajobrazu miejskiego jest czynnik kompozycji prze- strzeni. Teza ta, znajduje pełne odzwierciedlenie w kompozycji przestrzeni i krajobrazie Starego Miasta w Zamościu. Przytoczmy jeszcze pojęcie krajobrazu, które sformułował Juliusz Żórawski: „Termin «krajobraz» możemy rozumieć wąsko, tak jak go pojmuje malarz impresjonista, dla którego jest to zestawienie paru elementów z przyrody w wycinku, który ujmuje wzrok w ciągu jednego spojrzenia, lub szeroko wtedy, gdy myślimy o nim syntetycznie. Syntetycznie ujmowany krajobraz składa się z ogromnej ilości doznań, które się w nas nagromadziły przez długie okresy obserwacji drzew, łąk, pól, rzek, dróg i domów, nieba nad nimi i chmur, w ciągu dni i nocy, pogód i deszczów, wiosen i zim wraz z ludźmi, którzy na tym tle żyją i umierają wraz z ich uczuciami i czynami składającymi się na ich dzieje"12. W proponowanej definicji krajobrazu mówi się o wąskiej i szerokiej możliwości jego percepcji. Należy sądzić, że w jednym i drugim przypadku ocena krajobrazu będzie zależeć od indywidualnego poczucia estetyki i wrażliwości na piękno13. Jak w takim razie bywał postrzegany krajobraz Zamojskiego Starego Miasta? Dzięki zachowanym przekazom źródłowym możemy się o tym dowiedzieć. Oto kilka opinii o krajobrazie Zamościa wypowiedzianych przez ludzi różnych kultur i zawodów, którzy odwiedzili „miasto arkad"14. Bonifacy Vanozzi (sekretarz legata papieskiego): „To miasto tak nazwane od przezwi- ska p. Kanclerza, z fundamentów przez niego wystawione, jest piękne, ozdobne i w guście włoskim (¼) Domy ma dobre w teraźniejszym sposobie po większej części murowane"15. 1. Wstęp Uchwalenie w 2006 r. miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta Zamościa1 zbiegło się w czasie z realizowanym od 2005 r. kompleksowym programem rewitalizacji Starego Miasta. W obu dokumentach określono dokładnie funkcje dla po- szczególnych fragmentów miasta oraz zakres prac mających na celu przywrócenie pełnych walorów urbanistyczno-architektonicznych. Jednocześnie w Biurze Zarządzania Funduszami Zewnętrznymi Urzędu Miasta Zamo- ścia przygotowano listę 40 założeń inwestycyjnych na lata 2007-2013. Dla nich przygo- towano wniosek o przyznanie dotacji finansowych z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. W żadnym z wymienionych opracowań nie podniesiono i nie ustosunkowano się do problemu istnienia pięciu obiektów, które wybudowano w latach 70. XX w., a które są obce w historycznym krajobrazie zamojskiego Starego Miasta. W niniejszym artykule zwrócono uwagę na fakt, że istnieją wyjątkowe warunki organi- zacyjno-finansowe pozwalające zmienić istniejący stan rzeczy. Z informacji uzyskanych w Wydziale Planowania Przestrzennego, Budownictwa i Ochrony Zabytków Urzędu Miasta w Zamościu wynika, że władzom miasta brakuje dobrej woli do zajęcia się tą sprawą. 2. Architektura krajobrazu miejskiego. Krajobraz Zamościa Krajobraz kulturowy, a w nim krajobrazy otwarty i zamknięty, ulegają na naszych oczach gwałtownym przemianom. Nie są to zawsze zmiany korzystne, dlatego określane są powszechnie mianem procesu dewastacji. Proces ten zagraża szczególnie wartościom kulturowym miast zabytkowych. Rzetelność współczesnych działań urbanizacyjnych wy- maga, aby zawierały one również program zachowania w krajobrazie czytelnych śladów w postaci układów urbanistycznych2. Należy podkreślić, że rewaloryzacja3 zabytkowych miast nie powinna dotyczyć wyłącz- nie odnowy ich architektury. Zachowanie i poprawa czytelności wszystkich elementów złożonej struktury miejskiej ma w tym względzie pierwszorzędne znaczenie4. Trzeba także skonstatować, że dopiero nowelizacja ustawy o ochronie dóbr kultury razem z ustawami o zagospodarowaniu przestrzennym i prawie budowlanym stworzyły podstawy do szero- kiego wprowadzania spraw krajobrazowych do planów przestrzennych, stanowiących ele- ment prawa lokalnego dla samorządów terytorialnych5. O wyodrębnionej na przełomie XIX i XX w. w Stanach Zjednoczonych dziedzinie arty- stycznej, dyscyplinie naukowej i umiejętności zawodowej, jaką jest architektura krajobrazu, napisano wiele rozpraw i artykułów naukowych. Znaczna grupa autorów publikacji o architekturze krajobrazu wywodzi si6ę z tzw. krakowskiej szkoły architektury krajobrazu na Wydziale Politechniki Krakowskiej . Przytoczmy kilka definicji architektury krajobrazu, w których ich autorzy starali się oddać istotę tej dziedziny wiedzy. Charles Eliot: Architektura krajobrazu jest przede wszystkim sztuką i najważniejszą jej funkcją jako takiej jest tworzenie i ochrona piękna w otoczeniu siedzib ludzkich oraz sze- rzej w naturalnej scenerii kraju7. 89 Frederic Law Olmsted: Architektura krajobrazu jest sztuką urządzania terenu wraz ze wszystkim, co się na nim znajduje dla użytku i zadowolenia człowieka8. Tadeusz Tołwiński: Planowanie odbywa się na płaszczyźnie w dwóch wymiarach i od- powiada potrzebom gospodarczym, technicznym i innym celom, głównie utylitarnym i porządkowym. Kompozycja krajobrazowa idzie dalej, dopełnia dwuwymiarowy plan szczegółowym układem przestrzeni i brył przedmiotów składających się na krajobraz, dopełnia je trzecim wymiarem. Kształtuje ona w ten sposób architekturę krajobrazu z tła przyrody, z dzieł inżynierii, z budynków, osiedli, miast, ogrodów i pól uprawnych9. Interesujący pogląd na temat architektury krajobrazu wypowiada Janusz Bogdanowski: „Architektura i krajobraz rozwijały się i przekształcały wraz z rozwojem poszczególnych cywilizacji, kultur i «stylów» przez wiele wieków jako dwa niezależne pojęcia. Ta «nieza- leżność» była jednak pozorna i polegała głównie na braku wspólnie dla nich sformułowa- nego pojęcia. W istocie bowiem architektura i krajobraz stanowiły zawsze ściśle powiązane elementy"10. Kontynuując rozważania na temat związków architektury i krajobrazu, J. Bogdanowski zauważa, że: „architektura to sztuka kształtowania przestrzeni, zaś krajobraz to skala i obszar działania i między nimi można ustalić trzy zakresy działania w ramach: - jednostek architektoniczno-krajobrazowych, tzw. JARK (skala plastyczna), w jej ramach - zespół wnętrz krajobrazowych, tzw. ZWAK (skala urbanistyczna), w tym wreszcie - poszczególnych wnętrz czy placów, tzw. WAK, skala architektoniczna. Podana kolejność opracowań jest wprawdzie najwłaściwsza, niemniej jednak w zależ- ności od potrzeb istnieje też możliwość wykonania np. samego opracowania w skali WAK bądź JARK"11. Analizując istotę architektury krajobrazu, należy zauważyć, że wspólnym elementem dla dziejów urbanistyki i architektury krajobrazu miejskiego jest czynnik kompozycji prze- strzeni. Teza ta, znajduje pełne odzwierciedlenie w kompozycji przestrzeni i krajobrazie Starego Miasta w Zamościu. Przytoczmy jeszcze pojęcie krajobrazu, które sformułował Juliusz Żórawski: „Termin «krajobraz» możemy rozumieć wąsko, tak jak go pojmuje malarz impresjonista, dla którego jest to zestawienie paru elementów z przyrody w wycinku, który ujmuje wzrok w ciągu jednego spojrzenia, lub szeroko wtedy, gdy myślimy o nim syntetycznie. Syntetycznie ujmowany krajobraz składa się z ogromnej ilości doznań, które się w nas nagromadziły przez długie okresy obserwacji drzew, łąk, pól, rzek, dróg i domów, nieba nad nimi i chmur, w ciągu dni i nocy, pogód i deszczów, wiosen i zim wraz z ludźmi, którzy na tym tle żyją i umierają wraz z ich uczuciami i czynami składającymi się na ich dzieje"12. W proponowanej definicji krajobrazu mówi się o wąskiej i szerokiej możliwości jego percepcji. Należy sądzić, że w jednym i drugim przypadku ocena krajobrazu będzie zależeć od indywidualnego poczucia estetyki i wrażliwości na piękno13. Jak w takim razie bywał postrzegany krajobraz Zamojskiego Starego Miasta? Dzięki zachowanym przekazom źródłowym możemy się o tym dowiedzieć. Oto kilka opinii o krajobrazie Zamościa wypowiedzianych przez ludzi różnych kultur i zawodów, którzy odwiedzili „miasto arkad"14. Bonifacy Vanozzi (sekretarz legata papieskiego): „To miasto tak nazwane od przezwi- ska p. Kanclerza, z fundamentów przez niego wystawione, jest piękne, ozdobne i w guście włoskim (¼) Domy ma dobre w teraźniejszym sposobie po większej części murowane"15. .
