Zakłady Przemysłu Chemicznego

W latach 1908-1914 firma Chemische Fabrik Milch Aktion Gesellschaft wzniosła fabrykę superfosfatu i kwasu siarkowego według projektu arch. Hansa Poelziga. Ulokowano ją na położonym między Wartą a jej starorzeczem obszarze o wielkości 15,52 ha. Fabrykę wyposażono w bocznicę kolejową długości 4750 metrów (z mostem długości 83 m i wagą kolejową), kotłownię i elektrownię prądu stałego oraz wodociąg przemysłowy, korzystający z osobnego ujęcia wody z Warty. Do końca I wojny światowej wzniesiono budynki oddziałów produkcji kwasu siarkowego, kwasu azotowego oraz superfosfatu pylistego: dwie fabryki kwasu siarkowego, fabrykę superfosfatu z elektrownią i kotłownią, magazyn fosforytów, magazyn superfosfatu, budynek administracji i hotel robotniczy. W pobliżu fabryki, po drugiej stronie starego koryta Warty założono osiedle pracownicze złożone z sześciu budynków wyposażonych w 15 mieszkań dla robotników oraz 10 mieszkań dla urzędników z budynkami łaźni i pralni. W 1920 r. fabryka wykupiona została przez Towarzystwo Akcyjne – Chemiczna Fabryka dr Roman May”. Na dokupionych dodatkowo 36 ha gruntów wzniesiono w latach 1921-23 przetwórnię kości, oddział kleju kostnego oraz kotłownię. W latach 20. XX w. uruchomiono Oddział Soli Fosforowych. W 1933 r. Towarzystwo przekształcone zostało w Wielkopolską Spółkę Dzierżawną.

W czasie II wojny światowej fabryka została przejęta przez okupacyjne władze niemieckie i przemianowana na „Pachtgesellschaft der Chemischen Fabriken Dr Roman May Lobau bei Posen”. Produkcję kontynuowano na oddziale przetworów kostnych, a część budynków produkcyjnych przekształcono na magazyny żywności. W 1943 r. został wzniesiony budynek warsztatów szkolnych i garaży remizy strażackiej oraz przebudowano budynek portierni. W marcu 1945 r. fabryka wznowiła produkcję pod nazwą „Dr Roman May Chemiczne Fabryki Spółka Akcyjna pod zarządem państwowym”. W trakcie działań wojennych zimą 1945 r. część budynków została uszkodzona.

Budynki zaprojektowane przez Hansa Poelziga na początku XX w. podlegały w następnych latach rozbiórkom oraz znacznym przebudowom. W 1923 r. łaźnia i pralnia obsługujące kolonię mieszkaniową zostały przebudowane na cele mieszkalne. W latach 1933-38 zburzono część pierwszej kwasiarni, a po 1945 r. silnie przebudowano budynek drugiej – zachowując oryginalne ściany szczytowe. W 1947 r. zaadaptowano relikty pierwszej kwasiarni. W 1948 r. zlikwidowano magazyn pirytu, przebudowano budynek administracyjny oraz rozpoczęto burzenie kotłowni. W 1952 r. rozbudowano kolonię mieszkalną o 3 bloki wielorodzinne. W 1955 r. przebudowano relikty kwasiarni nr 2. W 1961 r. zlikwidowano starą parowozownię i zburzono fabrykę superfosfatu. W 1972 r. wyburzono magazyn fosforytów i zlikwidowano fabrykę kleju oraz magazyn mączki kostnej, a w 1982 zlikwidowano budynek drugiej kwasiarni (zachowana jedynie zachodnia ściana oryginalnego budynku Poelziga).



7 października 1954 r. na mocy Rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów trzy historyczne wsie: Żabikowo, Luboń oraz położoną na południe od nich wieś Lasek połączono w jeden organizm i nadano mu prawa miejskie powołując do życia miasto Luboń.

Dobry stan zachowania poszczególnych elementów układu przestrzennego Lubonia-Żabikowa: Placu Bojanowskiego, ulic, podziałów gruntów i architektury sakralnej, budynków użyteczności publicznej i mieszkalnej, architektury przemysłowej oraz wyraźna czytelność ich genezy widzianej w kontekście rozwoju społeczno-gospodarczego Wielkopolski w czasie głębokich przemian ustrojowych i gospodarczych w wieku XIX i 1 połowie następnego stulecia, stawia ośrodek miejski w Luboniu w grupie szczególnie cennych zespołów, składających się na dziedzictwo kulturowe kraju. Uwidacznia się to również przez nagromadzenie historycznej architektury uznanej za szczególnie cenne przykłady zabytkowej zabudowy miasta i wpisanej do rejestru zabytków.



Za