POWSTANIE I ROZWÓJ PABIANICKIEJ FABRYKI ŻARÓWEK "POLAM"
Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku spowodowało gwałtowny wzrost potrzeb ekonomicznych młodej i rozwijającej się gospodarki polskiej. Wiele gałęzi przemysłu trzeba było odbudować bądź zreorganizować, inne należało wznieść od podstaw. Do tych ostatnich należała produkcja własnych źródeł światła, której budowa i dalszy rozwój stały się pilną i niewątpliwą koniecznością. W takiej to sytuacji 6-osobowa grupa inżynierów i przemysłowców postanowiła w 1921 r. zawiązać spółkę, której celem miała być produkcja żarówek. Inicjatorami tego przedsięwzięcia byli:
inż. Wiesław Gerlicz,
inż. Paweł Mackiewicz,
inż. Wacław Malinowski,
przemysłowiec Oskar Saenger (współwłaściciel fabryki papieru w Pabianicach),
inż. Tadeusz Sułowski,
przemysłowiec Edward Tempel.
We wrześniu 1921 r. statut spółki został zatwierdzony, a w dn. 5.XI.1921 r. Monitor Polski nr 252/21 ogłosił oficjalnie powołanie nowego przedsiębiorstwa pod nazwą:
POLSKA ŻARÓWKA OSRAM Spółka Akcyjna.
Zarząd spółki mieścił się w Warszawie przy ul. Królewskiej 11 (niedługo potem przeniesiono go na Pl. Trzech Krzyży 8), a jej kapitał zakładowy wynosił 500.000 zł. W tym samym roku (1921) spółka zawarła umowę licencyjną ze znaną już na rynkach światowych firmą ,,OSRAM" w Berlinie na wyłączność korzystania z patentów, wynalazków i doświadczeń berlińskiej firmy w dziedzinie produkcji żarówek.
W kwietniu 1922 r. utworzono pierwszą Radę Nadzorczą spółki składającą się z dziewięciu osób. Rada powołała dwóch dyrektorów: Juliana Bulzackiego i Fritza Alterthuma. Ten ostatni działał w dziedzinie nadzoru technicznego z ramienia licencjodawcy.
W 1922 r. do spółki przystąpił drugi pabianicki przemysłowiec Feliks Krusche oddając dla potrzeb organizującego się przedsiębiorstwa plac wraz z zabudowaniami przy ul. Grobelnej 4 w Pabianicach.
Przekazany spółce obiekt składał się z budynku mieszkalnego o powierzchni 527 m2, budynku fabrycznego o powierzchni 2706 m2, budynku magazynowego o pow. 1292 m2 oraz placu z ogrodem ok. 1810 m2. Oddanie do dyspozycji spółki obiektu wymagającego jedynie adaptacji, a nie budowy od fundamentów przesądziło lokalizację fabryki w Pabianicach. Dyrekcja spółki zleciła niezwłoczne przystąpienie do prac adaptacyjnych, które w końcu lata 1923 r. ukończono. Nastąpił rozruch fabryki i we wrześniu 1923 r. nowy zakład przemysłowy oddał swoją pierwszą produkcję. Była to stosunkowo niewielka ilość żarówek dla potrzeb przemysłu oraz komunikacji. Produkcja ta ograniczała się w zasadzie jedynie do montażu sprowadzanych z Berlina półfabrykatów i wynosiła ok. 20.000 szt. miesięcznie. Personel fabryki - w większości kobiety - liczył zaledwie 200 osób. W 1924 r. powołano nową dyrekcję zakładu, w skład której weszli: Julian Bulzacki, Kazimierz Kossakowski, Wilhelm Wentzke (dyrektor techniczny z ramienia licencjodawcy) oraz Stanisław Taczanowski (dyrektor handlowy, stały przedstawiciel firmy w Warszawie). Praca fabryki zaczęła nabierać rozmachu. Z firmy,,OSRAM" w Berline sprowadzono zespoły maszyn do wyrobu żarówek miniaturo- wych (zwanych wówczas,,karzełkowymi") prze- znaczonych do latarek kieszonkowych. Produkcja rozszerzyła się o wyrób półfabrykatów niezbędnych do montażu tego asortymentu. Zaczęto więc wykonywać we własnym zakresie miniaturowe bańki szklane, doprowadniki prądu oraz skrętki ręcznie nawijane z drutu wolframowego. Elementy te montowano następnie w jedną całość tworząc tzw. wnętrze. W latach trzydziestych fabryka podjęła produkcję nowego typu żarówek oświetleniowych z dwuskrętką. W tamtych czasach była to dość poważna nowość techniczna szeroko przez firmę reklamowana. W 1939 r. - w ostatnich miesiącach przed wybuchem II wojny światowej pabianicka fabryka produkowała miesięcznie około 150.000 sztuk żarówek różnych typów. W IV kwartale 1939 r. po zajęciu kraju przez Niemców, polska spółka,,OSRAM" została rozwiązana. Hitlerowskie władze okupacyjne utworzyły niemieckie przedsiębiorstwo pod nazwą,,Glühlampenwerk OSRAM GmbH" (Fabr. Żarówek OSRAM - S-ka z o.0.) pod całkowicie niemieckim zarządem. Produkcja zakładu pozostała jednak na niezmienionym poziomie zarówno technicznym jak i ilościowym. Dopiero w 1944 r., kiedy z Niemiec sprowadzono nowe zespoły maszyn, rozszerzył się znacznie asortyment wykonywanych żarówek, a wielkość produkcji osiągnęła liczbę około 400.000 żarówek miesięcznie przy niewielkim wzroście zatrudnienia do 260 osób.
Zbliżał się jednak nieuchronny kres hitlerowskiej władzy. W grudniu 1944 r. rozpoczęto ewakuację fabryki do Niemiec. Kiedy w styczniu 1945 r. miasto zostało wyzwolone, w opustoszałej fabryce pozostały jedynie zdekompletowane resztki maszyn. Niewywiezieni do Niemiec Polacy-fachowcy przystąpili niezwłocznie do odbudowy produkcji. Z zostawionych szczątków zmontowano przy niemałym wysiłku dwa zespoły do produkcji żarówek głównego szeregu (żarówki dla ogólnych celów oświetleniowych) i jeden zespół do produkcji żarówek miniaturowych.
Bardzo nielicznej ale naprawdę ofiarnej kadrze fachowców pracującej pod kierownictwem Kazimierza Kossakowskiego, jednego z przedwojennych dyrektorów, udało się już w dn. 17 marca 1945 r. dokonać rozruchu zmontowanych zespołów i rozpocząć produkcję, która przy średnim zatrudnieniu 154 pracowników dała do końca 1945 r. łącznie 1.580.000 szt. żarówek. Fabryka wystartowała w lepszą przyszłość.
Na podstawie dekretu z dnia 3 stycznia 1946 r. zakład został upaństwowiony, otrzymał nazwę: - Polska Żarówka OSRAM S.A. pod Zarządem Państwowym i w dniu 22 lutego 1946 r. decyzją Ministra Przemysłu i Handlu został formalnie przejęty na własność państwa.
W skład pierwszej powojennej dyrekcji
weszli:
Kazimierz Kossakowski - dyr. naczelny
mgr inż. Artur Arend - dyr. techniczny
Wacław Pachulski - dyr. handlowy.
Z firmy Philips w Holandii, z którą zawarto 10-letnią umowę licencyjną, sprowadzono no- wy zespół dla żarówek głównego szeregu. Rozpoczęto także import gotowych skrętek oraz drutów wolframowych do ich wyrobu. Zakład zaczął się rozwijać, a produkcja jego szybko wzrastała. Fabryka weszła w skład Centralnego Zarządu Przemysłu Elektrotechnicznego i przyjęła nazwę:
,,Pabianickie Zakłady Wytwórcze Lamp Żarowych L-2"
Rozwój zakładu, którego produkcja przeznaczona na pokrycie wciąż rosnących potrzeb odbudowującego się kraju stale się zwiększała, stanął w 1955 r. przed problemem zbyt małej powierzchni produkcyjnej. Przybywało maszyn i ludzi, produkcja w 1955 r. wyniosła 28.745,0 tys. żarówek ogółem, natomiast powierzchnia produkcyjna pozostawała niezmieniona od 1923 r. i wraz biurem i magazynami wynosiła zaledwie 4525 m2. Warunki pracy załogi stawały się coraz gorsze, zakładowi zaczynało brakować oddechu...
W tej sytuacji kierownictwo fabryki opracowało w 1956 r. koncepcję rozbudowy zakładu połączonej ze zmianą jego lokalizacji. Przy poparciu miejskich i wojewódzkich władz administracyjnych oraz zjednoczenia, Minister Przemysłu Ciężkiego - jako ówczesny zwierzchnik resortu zatwierdził w dn. 27.IX.1960 r. projekt rozbudowy, która w rzeczywistości była budową nowego od fundamentów zakładu.
Już dwa miesiące później (25.XI.1960 r.) władze miejskie zatwierdziły lokalizację fabryki przyznając pod jej budowę teren położony przy ul. Partyzanckiej 66-72. W tym też czasie nazwę fabryki zmieniono na: Pabianicka Fabryka ŻarówekPOLAM.
3 maja 1962 r. rozpoczęto kopanie fundamentów pod pierwszy obiekt nowej fabryki żarówek. Budowa pierwszej hali produkcyjnej wraz z kilkoma obiektami towarzyszącymi trwała niepełne trzy lata, oddano ją bowiem do użytku w dniu 19.11.1965 r. uruchomiając na jej powierzchni (około 40 X 120 m) produkcję żarówek miniaturowych i samochodowych. Druga identyczna hala produkcyjna oddana została w lipcu 1968 r. Uruchomiono w niej produkcję żarówek gł. szeregu. Z dniem 31 lipca 1968 r. w starym budynku fabrycznym przy ul. Grobelnej 4 zakończono definitywnie produkcję żarówek. Budynki te, po przeprowadzeniu kapitalnego remontu, oddano później do dyspozycji wydziału budowy maszyn.
21 listopada 1969 roku fabryka obchodziła cichy i skromny jubileusz: z taśm montażowych zeszła miliardowa żarówka wyprodukowana od chwili uruchomienia zakładu w 1945 r.
Budowa zakładu trwała jednak nadal. Latem 1970 r. wykończono 4-ro kondygnacyjną halę zaplecza technicznego umieszczając w niej służby gł. mechanika, gł. energetyka, warsztaty remontowe oraz część magazynu surowców.
Na początku II kwartału 1972 r. stanął 5-cio kondygnacyjny biurowiec, do którego niezwłocznie przeniesiono administrację fabryki ze starych klitek przy ul. Grobelnej. I piętro tego budynku przeznaczono w całości na potrzeby ochrony zdrowia pracowników zakładu.
W lipcu 1972 r. otwarta została piękna i nowoczesna stołówka. W październiku 1976 r. na parterze budynku biurowego zainstalowano polskiej produkcji komputer typu,,Odra-1325" i uruchomiono ośrodek elektronicznego przetwarzania danych pracujący nie tylko na potrzeby własne, ale również usługowo dla innych zakładów przemysłowych.
Ostatnim obiektem powstałym w ramach budowy choć już poza pierwotnym projetem była tzw hala lekka, której montaż z importowanych z NRD metalowych elementów zakończono w maju 1980 r. Przenaczono ją na magazyn surowców.
Oddanie do użytku tego ostatniego obiektu w zasadzie zakończyło rozbudowę, a właściwie budowę całkowicie nowej fabryki żarówek. Trwała ona 18 lat.
Tekst: Leszek Ramisz, PFŻ 60 lat 1923-1983.
