Ruiny dworu (wczesnoklasycystyczne) usytuowane są w środkowej części dawnego majdanu. Pozostały w tym miejscu cztery kolumny jońskie, zwrócone fasadą ku Nidzie. Na elewacji bocznej (południowo-wschodniej) istnieje ryzalit z zamurowanymi arkadami, zwieńczony półkolistym tympanonem, w którym umieszczony został kartusz stiukowy z rogami obfitości i girlandami oraz inicjałami Stanisława Szaniawskiego i jego małżonki - Anny.
Zespół rezydencjonalno-obronny, często nazywany fortalicją, ze względu na układ przestrzenny i nawarstwienia architektoniczne należy do najciekawszych założeń tego typu regionu świętokrzyskiego.
Jego historia związana jest ze znanymi rodami szlacheckimi, a obiekty powstałe w kolejnych fazach przebudowy są charakterystyczne dla swojej epoki. Odnowiony i udostępniony turystom stanowi obecnie jedną z ikon turystycznych woj. świętokrzyskiego.
Historia
Zalążkiem zespołu rezydencjonalno-obronnego w dzisiejszym Sobkowie (dawniej Nidzie Ryterskiej) był dwór, „dom pański” z 1. połowy XVI wieku, wraz z prawdopodobnie towarzyszącymi drewnianymi budynkami gospodarczymi ujętymi wspólnym ogrodzeniem, zbudowany przez Rafała Ryterskiego. Jest to obiekt nazywany obecnie „bramą wjazdową”. Jego córka Anna wniosła go w dom Stanisława Sobka; za jego czasów, w drugiej połowie XVI wieku powstała okazała wiejska siedziba obronna - regularnie rozplanowana wokół muru obwodowego, z piętrowymi, pięciobocznymi basztami na narożach oraz budynkami mieszkalnymi i gospodarczymi przy murze południowym i północnym. Powstał też wtedy w narożu północno-wschodnim, nowy renesansowy dwór z apartamentami mieszkalnymi i loggią na piętrze, a dalej na północny-zachód założono ogród włoski i zwierzyniec. Prawdopodobnie pod koniec XVI wieku lub na początku XVII wieku, już nowi właściciele - Drohojowscy - zmodernizowali istniejącą fortalicję, zastępując północno-zachodnią basztę basteją i przebudowując dwór renesansowy. Zasadniczą inwestycję podjął kolejny właściciel, Jan Wielopolski, inicjując od 1668 roku, budowę barokowej willi/pałacu na środku obszernego dziedzińca, być może według projektu Tylmana z Gameren. Był to obszerny dwutraktowy, trójpasmowy budynek z czteroma pawilonami (alkierzami) na narożach, kończony zapewne przez następnych właścicieli - Sarbiewskich i Myszkowskich na początku XVII wieku. Urządzenie wnętrz przypisuje się biskupowi krakowskiemu Felicjanowi Szaniawskiemu, który wszedł około 1725 roku w posiadanie siedziby wraz z rozległymi, okolicznymi dobrami. W drugiej połowie XVIII w. następuje przebudowa willi na klasycystyczny pałac, zgodnie z tendencjami architektonicznymi tego okresu i potrzebami użytkowymi; zajęła się tym Anna Szaniawska, wdowa po Józefacie, staroście chęcińskim. Zmianie uległa bryła pałacu i rozplanowanie wnętrz; najpierw poprzez przebudowę wschodnich alkierzy i wytworzenie nowej elewacji południowej z trójprzęsłową, otwartą galerią zwieńczoną półkolistym tympanonem a pod koniec wieku zniesiono zachodnie pawilony (od strony rzeki), komponując tu reprezentacyjną, osiową elewację z czterokolumnowym portykiem przykrytym trójkątnym tympanonem. W tym okresie nastąpiły też istotne zmiany w zespole dawnej fortalicji - w obrębie murów obwodowych uporządkowano zabudowę gospodarczą, nowy folwark z ogrodem i sadem założono od strony północno-wschodniej w miejscu dawnego ogrodu włoskiego, przebudowano pierwszy, mieszkalny „dom pański” urządzając w dawnej sieni przejazd bramny na dziedziniec i przenosząc tu renesansowe ościeża starszej bramy. W XIX wieku majątek podupadł; dobra Sobków zostały podzielone na poszczególne wioski, a rezydencja stanowiąca osobną własność, posiadana była przez kolejnych drobnych właścicieli. W budynkach częściowo zamieszkiwano, a częściowo gospodarowano i prowadzono działalność rzemieślniczą; od końca XIX wieku stanowiły one już ruinę. Wtedy też założenie przeszło w ręce przedsiębiorców żydowskich, którzy posiadali je do II wojny światowej. Po 1944 roku dobra te przeszły na Skarb Państwa.
zabytek.pl
