Arsenał

Budynek Arsenału powstał w 1459 roku jako spichlerz zbożowy. Wkomponowany w mury miejske w roku 1562 przejął funkcje i rolę arsenału miejskiego. W 1578 roku dobudowano skrzydło wschodnie.
b/h/

Dawny arsenał usytuowany jest w d. pn.-zach. na-rożniku 2. linii średn. murów miejskich. W skład założenia wchodzą 2 baszty (relikty XIV-wiecznych murów miejskich) oraz 4 jednotraktowe budynki o charakterze magazynowym wznoszone w latach 1459-1658, otaczające dziedziniec o kształcie nieregularnego czworoboku. Nad zespołem arsenału do-minuje 3-kondygnacyjna (pn.-zach. narożnik), 4-boczna baszta zwieńczona blankami z zachowanymi strzelnicami kluczowymi oraz przykryta wysokim 4-spadowym dachem z krótką kalenicą. W pd.zach. cz. założenia zachowała się baszta półcylindryczna (łupinowa) z 5 strzelnicami kolistymi w ścianie zach., przykryta ostrosłupowym dachem. W latach 1459-63 wybudowano mierzący ponad 70 m długości 3-kondygnacyjny budynek pd., który pierwotnie spełniał funkcję miejskiego spichlerza. Pół-nocne, 2-kondygnacyjne skrzydło magazynowe wzniesiono przed 1562, wykorzystując jako jedną ze ścian kurtynę XIV-wiecznego odcinka muru miejskiego. Przed 1578 powstał 2-kondygnacyjny budynek zach., również wspierający się na średniow. murze obronnym; w jego fasadzie znajduje się XV-wieczna kam. strzelnica z krzyżowym wziernikiem. Trzykondygnacyjna budowla zamykająca kompleks magazynowy od wsch. powstawała w 2 etapach: pn. część wzniesiono przed 1562, a fragment pd. dzieło Davida Littmanna zrealizowano w latach 1656-57 jako budynek bramny spełniający także funkcje mieszkalne. Obie części skrzydła wsch. połączono ok. 1658 w różniącą się stylistycznie i funkcjonalnie całość. Budynki skrzydeł pn. i zach. są mur., licowane cegłą, a skrzydeł pn. i zach. mur., tynkowane; wszystkie zostały przykryte wysokimi dachami 2-spadowymi pokrytymi ceram. dachówką.

Pierwszy wizerunek arsenału zamieszczono na planie W. z 1562, gdzie został opisany jako Aldkhron und Zeughaus.

Na terenie arsenału przechowywano rzeźby po-chodzące prawdopodobnie z rozebranego w 1529 
klasztoru Premonstratensów na Ołbinie. Do dziś zachowały się: kam. lew (wcześniej w narożniku budynku zach.) oraz płaskorzeźba przedstawiająca postać męską (ob. w holu wejściowym). Studnię na dziedzińcu, wzm. po raz pierwszy w 1620, zdobi manierystyczny lęk z ok. 1656, który można przypisać warsztatowi Littmanna. Od pocz. XVI w. arsenał Mikołajski pełnił funkcję miejskiego magazynu żywnościowego oraz zbrojowni. W 1742 zespół magazynowy przejęto kwatermistrzostwo wojskowe. Do 1945 z arsenałem sąsiadował od wsch. wzniesiony w latach 1743-45 czterokondygnacyjny magazyn wojsk., a od pd. zachodu wybud. w 1825 trzykondygnacyjny warsztat artyleryjski. W XIX i XX w. skrzydło pd. arsenału Mikołajskiego wykorzystywano jako magazyn sprzętu artyleryjskiego. Przestrzeń budynku wsch. podzielono na część magazynową ze stajnią oraz część mieszkalną. W skrzydle zach. działał warsztat rusznikarski, a w pn. urządzono pomieszczenia socjalne. W latach 1945-51 dokonano wstępnego zabezpieczenia zniszczonego arsenału. W 1971 kompleks budynków przejęto Muzeum Hist. we W., organizując tu w 1978 Dział Oręża. Do pełnej od-budowy założenia doprowadzono w latach 1991-2001. Od 2001 w arsenale mieszczą się agendy Muzeum Miejskiego W. oraz Archiwum Bud. M. Wrocławia, do których prowadzą 2 wejścia: przez bramę umieszczoną w skrzydle wsch. lub przez bramę przejazdową w skrzydle południowym. W XVIII w. upowszechniły się nawiązujące do pól herbu W. nazwy poszczególnych części kompleksu magazynowego. Budynek pd. (spichlerz) nazwano skrzydłem Jana Chrzciciela, zach. Lwa, pn. Orła. Północnej cz. skrzydła wsch. przypisano nazwę Jana Ewangelisty (potem Panny), a pd. litery „W”.

Marek Burak