40 lat Szkoły Handlowej w Toruniu (1924-1964)

1. Powstanie szkoły

Założona w Toruniu, w roku 1920, Państwowa Dokształcająca Szkoła Handlowa, w której po trzyletniej praktyce i dwuletniej nauce w wymiarze dwunastu godzin tygodniowo absolwent uzyskiwał tytuł sprzedawcy, nie była w stanie zaspokoić braków kadry handlowej w odradzającej się wolnej Polsce. Dlatego na wniosek Izby Przemysłowo-Handlowej w Toruniu Roman Kociurski zajął się organizacją szkoły handlowej o pełnym programie nauczania zawodowego. W dniu 3 września 1924 roku - w obecności dyrekcji Izby Przemysłowo-Handlowej w Toruniu, przedstawicieli władz wojewódzkich oraz Ministerstwa Oświaty i Wyznań Religijnych - miała miejsce uroczysta inauguracja pierwszego roku szkolnego w dwuletniej Koedukacyjnej Szkole Handlowej. Uroczystość odbyła się w auli Szkoły Wydziałowej na pl. Św. Katarzyny (obecnie Centrum Kształcenia Ustawicznego) . Szkoła ta gościnnie odstąpiła swoje dwie sale dla nowopowstałej Szkoły Handlowej. Pierwszym dyrektorem nowej placówki został Roman Kociurski, który nieprzerwanie pełnił tę funkcję do wybuchu II wojny światowej.

2. Szkoła w latach 1924-1939

Do pierwszej klasy Szkoły Handlowej przyjmowano uczniów w wieku 14-16 lat, po ukończeniu siedmiu klas szkoły powszechnej. Rok szkolny dzielił się na trzy tercjały (do 1929 r.). Program nauczania, oprócz obowiązkowych przedmiotów zawodowych i ogólnokształcących, przewidywał naukę języka obcego (francuski, potem niemiecki). Po dwóch latach funkcjonowania szkoła z dwuletniej została przekształcona na trzyletnią. Otrzymała wówczas nową siedzibę przy ul. Szpitalnej (późniejszy internat Liceum dla Wychowawczyń, obecna funkcja – do ustalenia).

W roku 1932 szkoła została przeniesiona do kolejnej siedziby – gmachu przy ul. Sienkiewicza 38. W tym czasie w szkole otwarto czwartą klasę specjalną o kierunku ekonomiczno-handlowym a absolwenci tej klasy otrzymali uprawnienia równorzędne z maturą licealną. Dlatego też absolwenci szkół handlowych z okolicznych miast (Grudziądza, Inowrocławia, Włocławska, Trzewa) uzupełniali naukę w Toruniu.

W czasie wielkiej reorganizacji polskiego szkolnictwa (w latach 1936-37) czteroletnia Szkoła Handlowa (na podbudowie siedmioletniej szkoły powszechnej) została przekształcona w czteroletnie Gimnazjum Kupieckie (na podbudowie sześcioletniej szkoły powszechnej). Równocześnie powstało dwuletnie Liceum Handlowe, do którego przyjmowano absolwentów Gimnazjum Kupieckiego jak również gimnazjów ogólnokształcących. Dyrektorem Liceum został Wł. Lipczyński a funkcję dyrektora Gimnazjum pełnił nadal R. Kociurski.

W czasie 15 lat okresu międzywojennego Szkołę Handlową ukończyło 712 absolwentów, z czego 249 z czwartej klasy specjalnej a 463 z dwu- i trzyletniej Szkoły Handlowej i Gimnazjum Kupieckiego. W tym czasie szkoła wzbogaciła się w pracownie do techniki reklamy, organizacji i techniki handlu, towaroznawstwa, fizyki, chemii. Na terenie szkoły funkcjonował Referat Opieki nad Absolwentami, który m.in. pośredniczył w trudnych latach kryzysu w znajdowaniu pracy wychowankom szkoły. Działały również różne organizacje szkolne, drużyna harcerska, sklepik. Od roku 1933 młodzież, pod okiem nauczycieli, redagowała gazetkę szkolną „Nasza praca”. Organizowano wiele wycieczek naukowych (np. do fabryk w Łodzi, Inowrocławiu, Chełmży) i krajoznawczych (np. do Krakowa, Poznania, Gdyni a nawet Kopenhagi w 1935). Uczniowie szkoły koleżeńską opieką objęli młodzież ze szkoły powszechnej w Dobuczynie na Polesiu, gdzie wysyłano biblioteczki, pomoce naukowe a nawet paczki z odzieżą. Najzdolniejsi uczniowie otrzymywali z Kuratorium stypendia (np. w roku 1934 w wysokości 10-20 złotych).

Według ostatniego przed wybuchem II wojny światowej protokołu z posiedzenia Rady Pedagogicznej w dniu 28 czerwca 1939 roku szkołę ukończyło 82 absolwentów.

Grono pedagogiczne w okresie międzywojennym:
- prof. Banasiakowa Halina,
- prof. Bator Stefan,
- ks. Glock Otton,
- ks. Glock Paweł,
- prof. Kryszczyński Leon,
- prof. Kwietniak Stanisław,
- prof. Łangowska Irena,
- prof. Machinko Zygmunt,
- prof. Makowski ………(?),
- prof. Matawowska Jadwiga,
- prof. Moroz Emilian,
- prof. Nowicka Maria,
- prof. Nowicki ………(?),
- prof. Owczarski Stanisław,
- prof. Ratajski Józef,
- prof. Reglowa Halina,
- prof. Rolewski Tadeusz,
- prof. Staniszewski Franciszek,
- prof. Szyc Jan,
- prof. Wojciechowski Maksymilian,
- mgr Kociurski Roman (dyrektor).

3. Niemiecka okupacja

W dniu 6 września 1939 roku wojska niemieckie zajęły Toruń, rozpoczęła się okupacja. W połowie września 1939 roku okupacyjny Wydział Szkolny w Toruniu przesłał do wszystkich szkół zarządzenie w sprawie rozpoczęcia roku szkolnego i zażądał zgłoszenia danych personalnych i adresów zamieszkania nauczycieli. W dniu 21 września 1939 roku w Szkole Handlowej zebrała się Rada Pedagogiczna w osobach: Kociurski Roman, Banasiakowa Halina, Kryszczyński Leon i Łangowska Irena, która uchwaliła treść odpowiedzi na niemieckie zarządzenie. Tekst pisma zamieszczono w protokole Rady ale dyrektor Kociurski go nie wysłał do Wydziału Szkolnego, tym samym ratując nauczycieli szkoły przed aresztowaniami. Wydział Szkolny zbierając dane adresowe toruńskich nauczycieli ułatwiał gestapo ich aresztowanie, bowiem w ciągu kilku następnych dni wielu nauczycieli zamknięto w fortach, z których uratowała się mała grupa. Niedługo później Niemcy uruchomili w Toruniu szkołę handlową z niemieckim językiem nauczania.

Nauczyciele polskiej Szkoły Handlowej rozproszyli się po całej Polsce. Wojnę przeżyli: dyrektor Koriurski, nauczyciele: Szyc, Moroz, Ratajski, Łangowska, Reglowa, Matawowska, Machinko, Kryszczyński. W obronie ojczyzny poległ prof. Staniszewski. Banasiakowa Halina zmarła w Szwecji, gdzie dostała się po uwolnieniu z obozu w Ravensbrück.

4. Szkoła w latach 1945-1964

Po wyzwoleniu Torunia w lutym 1945 ponownie uruchomiono Szkołę Handlową, jako Koedukacyjne Gimnazjum Kupieckie. Dawny gmach szkoły zajęty był jeszcze przez wojsko dlatego nowa dyrektor L. Rogalska zorganizowała szkołę przy ul. Mickiewicza 98, nad apteką. Później szkoła przejściowo mieściła się przy ul. Reja (później szpital dziecięcy), gdzie przez kilka miesięcy funkcję dyrektora pełnił pan Pniaczek. W dniu 26 lutego 1946 roku dyrektorem został A. Błaszkiewicz. Dzięki jego staraniom rok szkolny 1946/47 zainaugurowano w dawnym gmachu przy ul. Sienkiewicza 38. Po przeniesieniu Błaszkiewicza do Warszawy szkołą kierowali: P. Kozanecki (1951-54) a po jego odejściu na emeryturę - Stanisław Byczkowski.

Ciasnota klas, brak odpowiednich pomieszczeń dla pracowni a przede wszystkim brak własnego internatu znacząco utrudniały rozwój szkoły ale go nie zahamowały. Z dziewięciu oddziałów w roku 1945 szkoła rozrosła się do szesnastu oddziałów w latach 50. XX wieku. Z powodu braku pomieszczeń szkoła korzystała z wypożyczonych sal w Technikum Gastronomicznym i Liceum Pedagogicznym. W okresie największej chłonności rynku pracy skrócono okres szkolenia do lat trzech, w roku 1950 zorganizowano Zasadniczą Szkołę Handlową dla pracujących sprzedawców a w 1954 – Wydział Zaoczny dla pracujących w administracji instytucji handlowych oraz w innych działach gospodarki narodowej. Z bardzo popularnej ale skromnej Szkoły Handlowej z lat 1924-1939 wyrósł duży zespół szkół handlowych o różnorodnych programach nauczania, szkolący w latach największego rozwoju 400-500 uczniów.

Od roku 1945 zmieniały się nazwy Szkoły Handlowej i jej uprawnienia: Koedukacyjne Gimnazjum Kupieckie (1945), Koedukacyjne Gimnazjum Handlowe (1946), Liceum Administracyjno-Handlowe I stopnia (1949) do roku 1952 miały uprawnienia szkół I stopnia. Kiedy w roku 1952 wygasły szkoły I stopnia na ich bazie rozwinęło się trzyletnie a później czteroletnie Technikum Handlowe jako szkoła II stopnia.

Do roku 1952 szkoły I stopnia opuściło 734 absolwentów, którzy podjęli pracę w administracji i handlu. W latach 60. XX wieku przedwojenni absolwenci szkoły zajmowali ważne stanowiska, np. w sądownictwie (Mieczysław Twardowski, Stefan Mosielski, Kazimierz Zieliński), w administracji państwowej (Jan Rybiński), w administracji Uniwersytetu M. Kopernika (Zdzisław Marzec). Niektórzy z nich wybrali zawód pedagoga (Krystyna Kociurska-Mizerska kierująca Ośrodkiem Języka Rosyjskiego w Toruniu czy Konrad Górecki, nauczyciel Zasadniczej Szkoły Handlowej w Toruniu).

W roku 1956 zorganizowana została Zasadnicza Szkoła Handlowa, która przez kolejne dwa lata istnienia korzystała z pomieszczeń Technikum Handlowego przy ul. Sienkiewicza 38. W roku 1958 szkoła ta została przeniesiona do nowej siedziby przy ul. Kościuszki 4. Przed rokiem 1964 Wydział Zaoczny został przekształcony w samodzielne Techniku Zaoczne.

W roku szkolnym 1964/1965 szkoła miała wrócić do swojej dawnej siedziby przy ul. Sienkiewicza 38. Czy tak się stało, nie wiem.

 Opracował Petroniusz na podstawie publikacji „40 lat Szkoły Handlowej w Toruniu, Koło Absolwentów Szkoły Handlowej, Toruń 1964.