Kościół Trójcy Świętej nazywany Kaplicą Zamkową jest jednym z najcenniejszych i najciekawszych zabytków sztuki średniowiecznej w Polsce i w Europie. Jest to miejsce, w którym spotkała się i współistnieje kultura Wschodu i Zachodu. We wnętrzu tej gotyckiej świątyni w 1418 roku wykonano bezcenne malowidła bizantyńsko-ruskie.

Najwcześniejsze wzmianki o kaplicy pochodzą z 1326r.

Gotycka kaplica powstała w drugiej połowie XIV wieku i wykazuje powiązania z warsztatami budowlanymi Kazimierza Wielkiego ( 1333-1370 ). W wieku XV, z fundacji króla Władysława Jagiełły malarze ruscy z mistrzem Andrzejem na czele pokryli wnętrze świątyni freskami w technice i stylu wschodnim. Zachowany na łuku tęczowym napis fundacyjny informuje o dacie zakończenia prac ( 10 sierpnia 1418r.) i wymienia imię głównego mistrza ( Andrzeja ).

Kościół pełnił funkcję kaplicy królewskiej. W XVI w. budowla otrzymała renesansowy portal a w XVII w. szczyt fasady frontowej (w stylu renesansu lubelskiego). Kaplica była świadkiem wielu ważnych wydarzeń historycznych, m. in. Unii Lubelskiej w1569r. W pierwszej ćwierci XIXw. kaplica zamkowa stała się kaplicą więzienną a bezcenne malowidła zostały zatynkowane.

W 1889 odkrycia fresków dokonał malarz lubelski Józef Smoliński (odsłaniając przedstawienie fundacyjne).To wydarzenie rozpoczęło wieloletnią konserwację obiektu, która z przerwami trwała do 1997. Biorąc pod uwagę stopień trudności i skalę problemów było to znaczące osiągnięcie konserwatorskie. Znaczenie Kaplicy Trójcy Świętej doceniła w 1995 r. Komisja Europejska, przyznając środki na sfinansowanie ostatniego etapu prac w ramach programu ochrony europejskiego dziedzictwa kulturowego.

Unikalna w skali europejskiej Kaplica Trójcy Świetej jest wielką atrakcją dla znawców i miłośników zabytków przeszłości zwiedzających Zamek Lubelski.

Początki zamku związane są z powstaniem w XII wieku kasztelanii lubelskiej. W XIII wieku za czasów Kazimierza Sprawiedliwego został wzniesiony na wzgórzu gród umocniony drewniano-ziemnym wałem. W pierwszej połowie XIII w. z inicjatywy w obrębie górnej części zamku wybudowano murowaną wieżę obronno-rezydencjonalną (donżon, stołp). Jest to cenny zabytek sztuki zachowany do dzisiaj i najstarszy zachowany murowany budynek na Ziemi Lubelskiej. Część badaczy jako inicjatora budowy wieży w Lublinie widzi księcia Bolesława Wstydliwego lub Władysława Łokietka. W 1342 roku wieża została podwyższona przez Kazimierza Wielkiego. Wieża utwierdziła lokalizację średniowiecznego założenia i dała początek murowanej zabudowie zamku.

W XIV wieku, za panowania Kazimierza Wielkiego, wzniesiono murowany zamek otoczony murem obronnym. Wówczas też, najprawdopodobniej, powstał gotycki kościół zamkowy pod wezwaniem Trójcy Świętej, który pełnił funkcję kaplicy królewskiej.

Z fundacji Władysława Jagiełły gotyckie wnętrza kaplicy pokryto malowidłami bizantyńsko-ruskimi. Prace ukończono w 1418 roku. Dzięki malowidłom, zachowanym do czasów współczesnych, Kaplica Trójcy Św. stanowi wybitny zabytek w skali międzynarodowej.

Zamek, leżący na królewskim szlaku z Krakowa do Wilna, cieszył się zainteresowaniem i opieką Jagiellonów. Tu, pod kuratelą Jana Długosza, wychowali się synowie Kazimierza Jagiellończyka. Około 1520 r. Zygmunt Stary zapoczątkował przebudowę zamku na okazałą rezydencję królewską, zatrudniając m. in. włoskich mistrzów sprowadzonych z Krakowa.

W 1569 roku w murach zamku obradował sejm, na którym podpisano akt unii polsko-litewskiej – unię lubelską.

W XVII wieku, w wyniku wojen, zamek uległ zniszczeniu. Ocalały jedynie najstarsze budowle – kaplica i donżon.

W latach 1824-1826, z inicjatywy S. Staszica i wg projektu S. Stompfa, wzniesiono na wzgórzu nową budowlę w stylu neogotyku angielskiego, przeznaczoną na więzienie kryminalne Królestwa Kongresowego. Funkcję więzienia zamek pełnił przez 128 lat.

W latach 1831-1915 było tu więzienie carskie, głównie dla uczestników walk o niepodległość, m. in. powstańców styczniowych 1863 roku.

W okresie 1918-1939 obok więźniów kryminalnych odbywali tu karę członkowie ruchu komunistycznego, działający przeciw państwu polskiemu.

Druga wojna światowa i okupacja (1939-1944) to okres funkcjonowania więzienia hitlerowskiego, przez które przeszło 40.000 osób, głównie członków ruchu oporu. Duża część więzionych zginęła w egzekucjach i obozach śmierci. 22 lipca 1944 r., przed opuszczeniem Lublina, hitlerowcy dokonali masowego mordu 300 więźniów zamku.

Po wyzwoleniu spod okupacji hitlerowskiej, w sierpniu 1944 roku, zorganizowano na zamku polityczne więzienie karno-śledcze, podległe władzom sowieckim, a następnie Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego. W latach 1944-1954 więziono tu około 35.000 Polaków, przeciwstawiających się komunistycznemu zniewoleniu. Spośród 515 wydanych wyroków śmierci życie straciło 333 osoby.

Po likwidacji więzienia w 1954 r. i przeprowadzeniu prac remontowych zamek przeznaczono na cele kultury. Od 1957 roku jest siedzibą główną Muzeum Lubelskiego, założonego w 1906 r.

Ulica Zamkowa była również jedną z najstarszych ulic żydowskiego Podzamcza, chociaż podobnie, jak Nadstawna, zawsze pozostawała w cieniu ulicy Szerokiej. Z pewnością jednak była jedną z najbardziej malowniczych uliczek tej dzielnicy. Zabudowana została jeszcze w XVIII w. murowanymi kamienicami, przy tym dość wysokimi. O jej uroku decydował przede wszystkim fakt, że domy po jednej stronie ulicy znajdowały się na wyższej części stoku wzgórza zamkowego, natomiast po przeciwnej, na niższej i przez to wydawało się, że te leżące w niższej części, znajdowały się głęboko w dole. Ulicą Zamkową można było dojść przed wojną od Bramy Grodzkiej do Zamku.