Dzieje kasztelu i zamku piastowskiego w Opolu.

Opole od zarania swoich dziejów, było ważnym centrum polityczno-handlowym na Śląsku. Tutaj też znajdował się ośrodek władzy feudalnej, założonej prawdopodobnie pod koniec X w. Kasztelan zajmował się administracją i obroną podległego mu terenu z ramienia księcia.

Kasztelan będąc dostojnikiem ówczesnej władzy, wyróżniony spośród reszty społeczeństwa, mieszkał w osobnym, warownym kasztelu. W Opolu, podobnie jak w innych kasztelaniach, był to w tym czasie budynek drewniany, zapewne otoczony drewnianym ostrokołem. Dodatkowymi walorami obronnymi było nadzwyczaj położenie grodu – na wyspie Pasieka na Odrze, na północnym jej cyplu zwanym Ostrówek.

Dokumenty z 1222 i 1228 r. mówią o grodzie jako kasztelańskim. Technika wojskowa zmieniała się jednak, architektura obronna również. Nie wystarczała już dawna drewniano-ziemna budowla. Zmiany dawnego stanu rzeczy obserwujemy XIII w. Wtedy Śląsk podlegał faktycznie już nie księciu-seniorowi (nominalnie nadal mu podlegał), lecz książętom dzielnicowym. Opolscy książęta-Piastowie, wywodzący się z linii Mieszka I Plątonogiego, posiadali kilka rezydencji, jednak Opole było ich siedzibą centralną. Tutaj książę Kazimierz na miejscu drewnianej kasztelanii stawia murowaną gotycką budowlę. Zawiera w 1228 r. umowę ze swym palatynem Klemensem z Ruszczy na kierowanie pracami przy budowie zamku murowanego i muru miejskiego. Rychła śmierć księcia w 1229 r. oraz późniejszy najazd tatarski w 1241 r. zahamował nieco prace budowlane. Budowę głównego budynku zakończono w 1260 r., ostatecznie jednak kończy budowę kolejny następca na stolcu książęcym, Bolko I w 1289 r.

Zamek wybudowano na planie nieregularnym z wolno stojącą wieżą na planie koła, w pobliżu bramy głównej. Jako materiału do budowy użyto kamienia polnego i cegły. Aczkolwiek budowla była w zasadzie zakończona, następne lata przynoszą pewne zmiany, w 1307 r. wybudowana została nowa kaplica zamkowa niewielkich rozmiarów, służąca wyłącznie dla rodziny księcia i dostojników dworu.

Dla większej obronności budynki zamkowe otoczono w XIV w. grubym murem zewnętrznym z cegły, na fundamencie z kamienia polnego. Co wystarczyło pierwszym książętom, nie wystarcza już Władysławowi Opolczykowi, dlatego w latach 1382-1387 buduje we wschodniej części miasta drugi zamek, a w 1393 r. zapisuje zamek na Pasiece swojej żonie Eufemii. Po 1410 r. zamek przechodzi w ręce bratanków Władysława Opolczyka: Jana, Bolka IV, Henryka i Bernarda. Rezydencję stale przebudowywano i remontowano, dawne cechy gotyckie powoli zatracają się i w początkach XVI w. zamek staje się budowlą renesansową.

Ów potężny murowaniec składał się z dwupiętrowego budynku głównego w którym znajdowały się: „sala wielka”, komnaty sklepione i alkierze. Dalej ku południowi wznosił się budynek zwany „izbą ziemską” obok którego stał tzw. dom wdowi, przeznaczony dla rezydentek, dożywających swoich dni.

W 1497 r. zamek przyjmował żałobnych gości opłakujących śmierć Mikołaja II ściętego w Nysie. W 1528 r. ostatni książę na Opolu, Jan II Dobry, wydaje na zamku pierwszą na Śląsku ustawę górniczą tzw. „Ordunek Górny”. Po śmierci Jana II Dobrego w 1532 r. zamek używany jako majątek zastawny popada w ruinę. Wprawdzie odbudowuje się gmachy zamkowe w 1560 i 1602 r. ale są to tylko prace doraźne wykonywane wyłącznie na użytek chwili. Przebywający na zamku podczas wojny 30-letniej rycerze sascy i cesarscy donoszą w 1656 r. Władysławowi IV, że stan zamku jest marny: „Komnata sklepiona bardzo niebezpiecznie uszkodzona, mury porysowane, w izbie ziemskiej, gdy ją starosta chciał odnowić, mur zapadł się w całości, podwoje zamkowe znacznie uszkodzone zwieszają się ku przekopowi”. W czasie wojen szwedzkich Jan Kazimierz nie zamieszkał w Opolu lecz w niedalekim Głogówku. Zamek opolski przeznaczony był na kwaterę świty i rycerstwa, stąd jednak wychodziły wielkiej wagi pisma królewskie. W 1666 r. zamek przestaje być własnością królowej Marii Ludwiki de Gonzaga - „księżnej na Opolu i Raciborzu”, by w ręce polskie już nie wrócić.

W czasie wojen śląskich w XVIII w. Opole dostaje się w ręce pruskie a zamek przechodzi na skarb państwa. Pomieszczenia służą dla celów mieszkalnych, częściowo dla administracji. Gmach jest remontowany w 1837 i 1880 r., wtedy to stare pamiątki piastowskie ulegają zniszczeniu. O dawnych freskach czy wystroju wnętrz wiemy dziś tylko z zapisków archiwalnych.

Wielkie odrodzenie narodowe na Śląsku w XIX w, każe zwrócić uwagę Polakom na dawne polskie pamiątki, w tym i na zamek. Nie jest to na rękę władzom niemieckim dlatego w 1928 r. ówczesny prezydent rejencji opolskiej dr. Proske wydaje polecenie zburzenia zamku i zbudowaniu na jego miejscu nowoczesnego gmachu rejencji. Z zamku ostała się tylko wieża.

Źródło: Monografia "Opole" wydana w 1962 r. przez Prezydium MRN w Opolu.