Pierwszy pokaz filmowy w Łodzi miał miejsce już w 1896 r. w Parku Helenowskim. A w 1899 r. bracia Krzemińscy otworzyli przy ul. Piotrkowskiej 120 pierwsze w Królestwie Polskim stałe kino z prawdziwego zdarzenia. Ten rodzaj rozrywki szybko zdobywał sobie popularność i lata do wybuchu I wojny światowej były okresem żywiołowego wzrostu liczby jej przybytków lokowanych przeważnie w zadaptowanych w tym celu pomieszczeniach. W tamtym czasie powstało już kilka kin istniejących później nieprzerwanie przynajmniej do początku lat 90. XX w. Należały do nich kina: “Belle Vue” (“Tatry”), od 1907 r. - do niedawna najstarsze działające kino łódzkie; “Corso” ("Młoda Gwardia"), od 1907 r.; “Odeon” (“Gdynia”), od 1908 r. - pierwsze kino w budynku specjalnie zaprojektowanym do takiej funkcji; “Kometa” ("Rekord"), od 1909 r.; “Luna” ("Wisła"), od 1911 r.; “Casino” (“Polonia”), od 1911 r. - największe wówczas kino w Kongresówce. W 1914 r. w mieście funkcjonowało już 17 stałych sal kinowych.
Okres międzywojenny przyniósł dalszy rozwój sieci kin, których liczba w ówczesnych granicach miasta wzrosła z 17 w 1918 r. do 33 w 1930 r. Przybyło ich zwłaszcza w dzielnicach bardziej oddalonych od centrum. Wtedy też uruchomiono takie sale kinowe istniejące potem nadal w okresie PRL-u jak: “Resursa” ("Stylowy"), w 1919 r.; “Ikar” ("Oka"), w 1920 r.; “Capitol” ("Włókniarz", “Capitol”), w 1926 r.; “Mimoza” ("1 Maja"), w 1927 r.; “Reduta”/”Splendid” (“Bałtyk”), w 1927 r.; "Zachęta", w 1928 r.; Bratnia Strzecha” (“Pokój”), w 1929 r.; “Przedwiośnie”, w 1929 r.; “Raj”/”Ars” ("Świt"), w 1930 r.; “Palladium” ("Wolność"), “Nasze” ("Roma"), w latach 30.; “Bajka” ("Pionier"), “Mewa” i “Adria”; oraz kino “Muza”, w 1936 r. w Rudzie Pabianickiej włączonej później w 1946 r. do Łodzi. Tuż przed II wojną światową w mieście działało 30 kin. Natomiast w czasie okupacji czynnych było tylko od 11 do 14 obiektów, przy czym zaznaczyć trzeba, że część przedwojennych kin (przynajmniej 10) nie funkcjonowała z powodu lokalizacji na terenie zajętym przez Litzmannstadt Ghetto. Po 1945 r. kina przejęto w zarząd państwowy, a następnie znacjonalizowano.
Zaraz po wojnie liczba kin z 14 wzrosła do 19-20 w latach 1947-48. Były to w zdecydowanej większości obiekty spośród tych wcześniej wymienionych, jako że należały one do nalepiej utrzymanych i wyposażonych, i przez to nie wymagających większych nakładów na modernizację. Do 1956 r. w zasadzie sieć kin nie była rozwijana, a za to większy nacisk kładziono na organizowanie tzw. kin ruchomych, które docierały z projekcjami głównie filmów produkcji radzieckiej i filmów propagandowych do zakładów pracy, szpitali, szkół, jednostek wojskowych i różnych świetlic. W drugiej połowie lat 50. jednak ilość czynnych sal kinowych zaczęła gwałtownie wzrastać by osiągnąć w 1962 r. liczbę 34. Dla nowych kin adaptowano istniejące obiekty pełniące wcześniej inne funkcje, jak świetlice w remizach OSP, czy Kółku Rolniczym (kina "Czajka", “Chocianowice”, “Łączność”), sale w zakładowych domach kultury (kina "Popularne", "Energetyk", “DKM”, “Odra”), jak świetlica na osiedlu studenckim im. Lumumby (kino “Studio”), aula w dawnej szkole kadr ZMP (kino “Polesie”), czy sala widowiskowa w Łódzkim Domu Kultury (kino “ŁDK”). Uruchomiono też ponownie sale niektórych kin przedwojennych, choć niekoniecznie pod tą samą nazwą, jak “Adria”, "Halka", “Mewa”, czy “Rekord”. Istniała wyraźna tendencja do lokalizowania nowych kin w pobliżu nowowznoszonych osiedli mieszkaniowych, a także w miarę możliwości w dzielnicach bardziej oddalonych od centrum miasta.
W późniejszym okresie kilka kin zostało zamkniętych, ale powstało też kilka nowych i ogólna ich liczba kształtowała się na zbliżonym poziomie. W połowie lat 60. zlikwidowano kino “Dworcowe” na Dworcu Łódź Kaliska i kino “Chocianowice”, w 1967 r. kino “Mewa” w związku z budową wiaduktu kolejowego nad ul. Rzgowską. Powstało za to kino “Kolejarz” w parowozowni stacji Olechów oraz jedyne zbudowane w tym okresie od podstaw kino “Stoki”, a na początku lat 70. w sali teatralnej dawnego teatru muzycznego urządzono kino "Lutnia". Najwięcej placówek zanotowano w 1973 r., kiedy to czynnych komercyjnych sal kinowych było 35. W tym 1973 r. będącym punktem odniesienia dla dalszych rozważań nad losem tradycyjnych kin w “okresie schyłkowym” funkcjonowały następujące placówki: “Adria”, "Bałtyk", "Czajka", “DKM”, "Energetyk", “Gdynia”, "Halka", “Kolejarz”, "Lutnia", Łączność”, “ŁDK”, "1 Maja", "Młoda Gwardia", “Muza”, “Odra”, "Oka", "Pionier", “Pokój”, “Polesie”, “Polonia”, "Popularne", “Przedwiośnie”, "Rekord", "Roma", "Sojusz", “Stoki”, “Studio”, "Stylowy", "Świt", “Tatry”, "Wisła", "Włókniarz", "Wolność" i "Zachęta". Przy kinach "Stylowy" i "Tatry" istniały również tzw. kina letnie, gdzie sezonie letnim wyświetlano filmy na świeżym powietrzu.
Po 1973 r. liczba kin w Łodzi już tylko malała. Początkowo nieznacznie, ale od końca lat 80. już lawinowo. W 1974 r. wyburzono budynek kina “Adria” znanego w ostatnim okresie istnienia jako “kino pożegnania z tytułem”. W 1976 r. wybudowano jeszcze duże kino "Iwanowo", ale przedtem w 1975 r. zamknięto podrzędne kino "Czajka" obsługujące ten sam rejon miasta. Do 1978 r. z różnych przyczyn zakończyły działalność kina “Łączność”, “Odra” i "Lutnia". W drugiej połowie lat 80. zniknęły kina "Pionier", "Popularne" i “Kolejarz”. W 1988 r. działało jeszcze 27 kin. Od 1989 r. w tej branży zaczęły zachodzić szybkie zmiany spowodowane z jednej strony spadającą frekwencją w kinach na skutek coraz łatwiejszego dostępu do filmów z innych źródeł (wypożyczalnie kaset wideo, telewizja satelitarna, później również Internet), z drugiej strony zniesieniem cenzury, wprowadzeniem reguł rynkowych i rozwijającą się oddolną prywatyzacją. Jeszcze w 1989 r. zamknięto kina: “DKM” w Domu Kultury Milicjanta, "Energetyk" w budynku domu kultury należącym do elektrociepłowni, a także "Sojusz", "Rekord", "Wolność" i “Stoki”. W 1990 r. pożar wyłączył z użytkowania na dobre kino "Wisła".
W ciągu następnych kilku lat z mapy Łodzi zniknęło kolejnych dziesięć kin. Ważną rolę w tym procesie odegrała założona w 1992 r.spółka pracownicza Centrum Filmowe Helios 2000, która dzięki personalnym powiązaniom z powołaną w 1990 r. w ramach decentralizacji zarządzania siecią kin Państwową Instytucją Filmową “Helios-Film” wydzierżawiła na preferencyjnych warunkach wyremontowane w 1992 r. za państwowe pieniądze kina “Bałtyk” i "Włókniarz" (od 1993 r. pod nazwą “Capitol”), oraz w 1993 r. kino "Iwanowo", którego nazwę zmieniono na “Adria”, a w 1997 r. także remontowane od 1990 r. kino “Polonia”. Wobec likwidacji w 1993 r. centralnej dystrybucji filmów dysponująca najlepszymi w mieście salami kinowymi spółka uzyskała uprzywilejowaną pozycję na rynku ułatawiającą negocjaje z niezależnymi dystrybutorami. Preferencji takich nie mogli oczekiwać dzierżawcy innych działających jeszcze, zwykle niedoinwestowanych kin, co przekładało się na ich gorsze wyniki finansowe i prowadziło w końcu do zaprzestania działalności. Część budynków nieczynnych kin została zwrócona dawnym właścicielom (“DKM” - Zborowi Kościoła Chrześcijan Baptystów, “Wolność” - osobom prywatnym, “Roma” - parafii Przemienienia Pańskiego, “Pokój” - parafii św. Kazimierza), część przez pewien czas dzierżawiona była z przeznaczeniem na inną działalność, a później jak pozostałe zamknięte kina została sprzedana. W 1998 r. z dawnych kin czynnych było już tylko dziewięć: "Adria" (d. “Iwanowo”), “Bałtyk”, “Capitol” (d. "Włókniarz"), “ŁDK”, “Polesie”, “Polonia”, “Przedwiośnie”, “Tatry” i "Zachęta".
Ostatecznie los tradycyjnych kin przypieczętowało uruchomienie multipleksów: w 2001 r. “SilverScreen” (10 sal), a w 2006 r. “Cinema City” (15 sal). W 2003 r. zamknięto “Przedwiośnie”, w 2006 r. “Capitol” i "Zachętę" (budynki sprzedano), i “Adrię”, w 2010 r. “Polesie”, ostatnie kino położone poza śródmieściem, a działające w budynku należącym do szpitala im. Madurowicza, w 2012 r. “Polonię” (3 sale), a w 2015 r. po otworzeniu nowego kina “Helios” (9 sal) zamknięto kino “Bałtyk” (2 sale). Także w 2015 r. przestało funkcjonować chyba na dobre uruchamiane jeszcze okresowo kino “Tatry”. Obecnie poza jedynym z dawnych kin kinem “ŁDK” (2 sale) i trzema multipleksami czynne są kina o charakterze studyjnym: “Charlie” (3 sale) od 1994 r., “Kinematograf” od 2006 r., w Muzeum Kinematografii, "Wytwórnia" od 2013 r., w sali projekcyjnej dawnej Wytwórni Filmów Fabularnych, ostatnio sporadycznie, oraz niewielkie kino “Bodo” od 2014 r. W latach 1997-2012 istniało też kino “Cytryna” mające do 2009 r. swoją siedzibę w sali, z której wcześniej korzystał Studencki Teatr Satyry “Cytryna”.
Co się dzieje dzisiaj z budynkami, w których 40-50 lat temu wyświetlano filmy? Sześć z nich już nie istnieje. W 1974 r. wyburzono starą “Adrię”, w latach 90. spalił się barak, w którym było “Studio”, po 1996 r. podczas poszerzania ul. Pabianickiej rozebrano nieczynne już wtedy kino “Muza”. W 2012 r. na miejscu kina “Pokój” wzniesiono wielorodzinny budynek mieszkalny, w 2016 r. po zamknięciu Elektrociepłowni nr 2 zburzono dom kultury "Energetyk", a nieużytkowany budynek “Kolejarza” sam sie rozpadł. Zwrócony w 1994 r. budynek Domu Kultury Milicjanta po przebudowie od 1998 r. ponownie jest kościołem. W dawnym “Przedwiośniu” działa obecnie Teatr Tańca V6. Sala kina "Oka" w dawnym Garnizonowym Klubie Oficerskim przejętym w 2004 r. przez restytuowane w 1991 r. Stowarzyszenie Robotników Chrześcijańskich służy Teatrowi “Piccolo”. Najwięcej obiektów zaadaptowano do funkcji handlowych. Obecnie sklepy czynne są w dawnej "Halce", "Młodej Gwardii", "Pionierze" (Tesco), "Popularnym" (Biedronka), "Romie" (centrum handlowe) i "Wolności" (wcześniej m.in. Carrefour). Również w celach handlowo-usługowych wykorzystywana jest część pomieszczeń dawnych kin “Capitol”, "Świt", "Rekord" i “Odra”. Taką funkcję pełniły też wcześniej przez pewien czas budynki "Zachęty", “Gdyni”, czy “Muzy”.
Drugą pod względem liczebności kategorię stanowią obiekty, w których urządzono restauracje, kluby rozrywkowe i muzyczne, sale weselne lub salony gier. Tam, gdzie było kino “Stoki”, jest teraz restauracja-dom weselny “Halny”, w "Wiśle" działa z przerwami klub taneczny “Cabaret”. Ostatnio już nieczynna jest restauracja “LUKAczuszka” (wcześniej klub Luka) w dawnej "Zachęcie". Przez krótszy lub dłuższy czas istniały również kluby i dyskoteki w takich salach pozostałych po kinach jak "Stylowy" (Studio, Krypton, Cube), "1 Maja" (XIII Posterunek, Adrenalina), "Adria" (Dekompresja) i “Muza”. W “Popularnym” jeszcze w 1990 r. otwarto pierwszy salon gry w bingo. Sale kin "Czajka" i “Łączność” po remoncie pełnią ponownie role świetlic OSP i Kółka Rolniczego. W dawnym kinie "Sojusz" najpierw był magazyn, a teraz działa drukarnia. Stopniowo przybywa jednak obiektów, które obecnie nie są wykorzystane, a niektóre wręcz niszczeją. Należą do nich budynki po kinach “Gdynia”, “Adria” (d. “Iwanowo”), "Zachęta", “Tatry”, “Polonia”, “Bałtyk”, “1 Maja”, “Polesie”, "Stylowy", a częściowo również "Świt" i “Capitol” (d. "Włókniarz"). Z upływem czasu stare budynki trzeba remontować całościowo, a użytkownicy zwykle ograniczają się tylko do remontowania wnętrza, czy odnowienia elewacji. Dlatego los wielu z tych obiektów ze względu na ich specyfikę, stan techniczny lub lokalizację jest właściwie już przesądzony. Co prawda niektóre z nich uznano za zabytkowe, jak kina “Gdynia”, "Wisła" i “Popularne” wpisane do Krajowego Rejestru Zabytków, czy budynki dawnych kin “Odra”, “Włókniarz”, “Stylowy” i “Tatry”, ale w żadnym z nich, poza ostatnim, nie zachowało się pierwotne wyposażenie wnętrza. Jednak taka ochrona często jest czysto teoretyczna, jak np. w przypadku kina “Stylowy”, gdzie podobno tylko fragmenty budynku mają być wkomponowane w nowy budynek biurowo-mieszkalny. Na koniec nadmienić trzeba, że istnieje nadal kilka przedwojennych budynków kinowych, w kórych po wojnie już nie wyświetlano filmów - jako zabytek figuruje tylko jeden, to budynek dawnego kina “Słońce” na ul. Przybyszewskiego 28.
Podsumowując zauważmy, że w historii tradycyjnych kin wyodrębnić można trzy okresy różniące się czynnikami decydującymi o podstawach ich egzystencji. Pierwszy okres do II wojny światowej charakteryzował się żywiołowym rozwojem w warunkach wolnego rynku bazującym na szerokim zapotrzebowaniu społecznym na atrakcyjną rozrywkę jaką było kino, gdy nie było jeszcze telewizji. Następny okres to czasy sterowanego rozwoju podporządkowanego określonym celom politycznym i wiążącego się z tym centralnego finansowania. W trzecim z kolei okresie nastąpiło bolesne zderzenie z nowymi realiami wynikającymi ze zmiany ustroju i wejścia na rynek podmiotów zagranicznych z jednej strony, i z nowymi alternatywnymi możliwościami technicznymi w odbiorze twórczości filmowej z drugiej. I jedno jest pewne - choć zmierzch tradycyjnych kin był nieuchronny, to jednak ich odejście rozpoczęłoby się wcześniej i nie byłoby tak gwałtowne, gdyby nie powojenny “porządek”, w jakim ta branża musiała funkcjonować do 1989 r. Dzisiaj niestety już nie ma dawnych kin. Pozostały tylko wspomnienia, które odżywają czasem na chwilę, gdy mijamy te miejsca wyglądające teraz inaczej, gdzie zamiast plakatów i fotosów filmowych wiszą reklamy sklepów, lombardów, czy lokali gastronomicznych, albo nie wisi nic, a wejścia, których progi przekraczało się niegdyś z radosnym oczekiwaniem na szczególne przeżycia, są zamknięte na głucho.
Autor: Błażej Dziurzyński /blaggio./ 2017, wszelkie prawa zastrzeżone
ANEKS
zawierający adresy kin wymienionych w artykule (w nawiasach adresy obecne)
ADRIA - Piotrkowska 150
ADRIA - patrz IWANOWO
BAŁTYK - Narutowicza 20
BODO - Rewolucji 1905 r. 78/80
CAPITOL - patrz WŁÓKNIARZ
CHARLIE - Piotrkowska 203/205
CHOCIANOWICE - OSP Chocianowice (adres nieustalony)
CINEMA CITY - Drewnowska 58
CYTRYNA - Zachodnia 81 / Pomorska 39
CZAJKA - Aleksandrowska 162 (Plonowa 29/31)
DKM - Nawrot 27
DWORCOWE - Dworzec Łódź Kaliska
ENERGETYK - al. Politechniki 17
GDYNIA - Tuwima 2/4
HALKA - Krawiecka 3/5
HELIOS - al. Politechniki 1
IWANOWO (ADRIA) - Limanowskiego 200
KINEMATOGRAF - pl. Zwycięstwa 1
KOLEJARZ - Jędrzejowska Parowozownia PKP (Blocha)
LUTNIA - Piotrkowska 243
ŁĄCZNOŚĆ - Józefów 43
ŁDK - Traugutta 18
1 MAJA - Kilińskiego 178
MEWA - Rzgowska 94
MŁODA GWARDIA - Zielona 2
MUZA - Pabianicka 173
ODRA - Przędzalniana 68
OKA - Tuwima 34
PIONIER - Franciszkańska 31
POKÓJ - św. Kazimierza 6 (Niciarniana 9)
POLESIE - Wileńska 37
POLONIA - Piotrkowska 67
POPULARNE - Ogrodowa 18
PRZEDWIOŚNIE - Żeromskiego 74/76
REKORD - Rzgowska 2
ROMA - Rzgowska 84
SILVER SCREEN - al. Piłsudskiego 5
SOJUSZ - Płatowcowa 6
STOKI - Giewont 26
STUDIO - Lumumby 7/9 (Strajku Łódzkich Studentów w 1981 r. 4)
STYLOWY - Kilińskiego 123
ŚWIT - Rynek Bałucki 5
TATRY - Sienkiewicza 40
WISŁA - Tuwima 1/3
WŁÓKNIARZ (CAPITOL) - Próchnika 16 (Zachodnia 85)
WOLNOŚĆ - Przybyszewskiego 16
WYTWÓRNIA - Łąkowa 29
ZACHĘTA - Zgierska 26
