Linia kolejowa z Olecka do Suwałk została wybudowana podczas I wojny światowej przez niemiecka armię z powodów strategicznych. W artykule zawarłem podstawowe informacje dotyczące jej budowy.
Bezpośrednim impulsem do wybuchu I wojny światowej było zabójstwo Arcyksięcia Franciszka Ferdynanda Habsburga w dniu 28 czerwca 1914 roku. To wiedzą nawet uczniowie. I na ogół niewiele więcej. Właściwe działania wojenne rozgorzały dopiero na początku sierpnia tego roku i to całkiem daleko od naszego kraju.
Na terenie obecnej Polski wojna rozpoczęła sie atakiem wojsk Rosyjskich na Prusy Wschodnie 17 sierpnia 1914 roku. Wkrótce doszło do słynnej bitwy pod Tannenbergiem, którą już 10 dni później Rosjanie przegrali, a Niemcy przejęli inicjatywę militarną. Odzyskali własne terytorium i wkroczyli na tereny należące od 100 lat do Cesarstwa Rosyjskiego. Dla wojsk niemieckich istniał problem logistyczny z przemieszczaniem wojsk po terytorium wroga. Z uwagi na jakość uwczesnych dróg, najwydajniejszy był transport kolejowy. Jednak miał on pewne ograniczenia.
Jednym z ograniczeń, o którym zapewne wszyscy wiedzą, była szerokość toru. Chodzi o to, że nie dało się przejechać pociągiem przez granicę, dajmy na to z Berlina do Warszawy, jednym pociagiem. W czasie pokoju podróżni mogli się przesiąść z pociągu do pociągu, a towar przeładować. W czasie wojny była to zbędna strata czasu, który wszak bardzo się liczył. Pociągami dostarczno uzbrojenie, żywność. leki i środki opatrunkowe, jak również uzupełnienia stanu osobowego który, nie ukrywajmy, w czasie walk się kurczył.
Drugim podstawowym problemem był brak kolejowych przejść granicznych. To znaczy miejsc, w których można było przejechać z jednego cesarstwa do drugiego pociągiem. Oczywiście gdy już się uporano z pierwszym ograniczeniem, czyli przełożono szyny tak, aby odległość pomiedzy nimi wynosiła nie 1520 mm a 1435. I tak jak w Niemczech sieć kolejowa była bardzo rozbudowana i linie kolejowe przebiegały zwykle blisko granicy, tak torów w Rosji było bardzo mało i zazwyczaj nie dochodziły do niej. W okolicach Prus Wschodnich, na ponad tysiąckilometrowym odcinku granicy, przejścia graniczne pomiedzy Cesarstwem Niemieckim a Cesarstwem Rosyjskim znajdowały się w:
1. Nowych Skalmierzycach koło Kalisza 2. Aleksandrowie (dziś Kujawskim), 3. Mławie, 4. Grajewie, 5. Ejtkunach, na granicy z Litwą.
Natomiast najbliżej pruskiej granicy rosyjskie tory znajdowały się w Ostrołęce, Łomży i Suwałkach. W związku z taką sytuacją Niemcy przystąpili do budowy linii kolejowych, mających połączyć te sieci. Jeśli nie fizycznie, to przynajmniej funkcjonalnie.
Najmniej wymagająca pod wzgledem czasu i środków jest budowa kolei waskotorowej. I choć wąskotorówka jest wolniejsza od kolei normalnotorowej, mniej wydajna i wymaga przeładowywania towarów i przesiadek, to jednak wygoda w porównaniu do transportu kołowego, grzęznącego, zwłaszcza jesienią i zimą, w błocie, jest ogromna. Ponadto dzięki jeszcze XIX-wiecznemu wynalazkowu pewnego francuskiego inzyniera, Paula Decauville’a, który stworzył tzw. przęsło patentowe, nazywane także od jego nazwiska przęsłem Decauville’a, można było budować linie kolejowe z wysiłkiem tylko nieco większym niż dzisiaj rozkładanie w pokoju kolejki piko.
Przęsła patentowe są to gotowe, 6-metrowe odcinki toru, z szynami przymocowanymi do stalowych podkładów. Waga takiego przęsła jest na tyle mała, że dwóch ludzi mogło spokojnie zdjąć je z wagonu, ułożyć, po czym pchnąć wagon o kolejne parę metrów. W ten sposób powstawało kilka kilometrów linii kolejowej dziennie. Problemem było jedynie przygotowanie podtorza, czyli takie wyrównanie terenu, aby jego powierzchnia była płaska. Najczęściej w tym celu wykorzystywano istniejące drogi. Nie wszędzie jednak dało się to zrealizować w prosty sposób. Trzeba pamiętać, że pociągi nie mogą skręcać w miejscu, ani wjeżdżać pod zbyt pochyłe wzniesienie. Dlatego istnieją odpowiednie wytyczne określajace dopuszczalne granice tworzenia kolejowych "zakrętów", zwanych łukami, oraz pokonywania pochyłości, zwanych nachyleniami wzdłużnymi toru. Do pokonywania dolin stosowano drewniane konstrukcje, budowane z drewna rosnącego na miejscu, natomiast ostre wzniesienia pokonywano tzw. szpickierami, czyli zakosami, ze zmianą kierunku jazdy.
Takich kolei wąskotorowych powstało od granicy pruskiej wgłąb Cesarstwa Rosyjskiego kilka, jak nie kilkanaście. Wymienię te na północ od Wisły (toponimy współczesne):
1. Toruń Mokre - Sierpc 2. Golub -Rypin 3. Klonowo - Żuromin (prawdopodobnie) 4. Muszaki - Przasnysz 5. Wielbark - Ostrołęka 6. Spychowo - Myszyniec 6. Dłutowo - Kolno - Łomża 7. Pisz - Turośl - Zalas 8. Żytkiejmy - Rutka-Tartak 9. Newskoje - Gražiškiai oraz kilka innych, po których nikłe ślady odnajdujemy do dziś w lasach kurpiowskich.
Powstały także linie normalnotorowe. Dwie z wyżej wymienionych linii wąskotorowych, z Wielbarku do Ostrołęki i z Dłutowa do Łomży przebudowano, gdy czas już na to pozwalał, a linia frontu oddaliła się. Jedna natomiast powstała z gruntu jako normalnotorowa. Trudno powiedzieć, co za tym przemawiało. Być może fakt, że była to linia najkrótsza, w pełni ukończona jeszcze podczas działań wojennych. Chodzi właśnie o linię z Olecka, zwanego wówczas Margrabową, do Suwałk.
Przebieg fragmentu linii kolejowej Olecko - Suwałki wybudowanego na wschód od dawnej granicy niemiecko-rosyjskiej na mapie niemieckiej z lat 1915-16
Budowę rozpoczęto jeszcze w 1914 roku i do grudnia gotowy był odcinek do wsi Reuß (po II wś. polskie Cimochy). Stacja ta znajdowała się niecały kilometr od granicy Niemiecko–Rosyjskiej, wówczas już nieistniejącej. Ruch na nim otwarto właśnie w grudniu 1914 roku. Następnie przystąpiono do układania torów do stacji Raczki i dalej do Poddubówka. Na drodze budowniczym stanęła niewielka, meandrująca rzeczka, Szczeberka. Płynie ona w szerokiej dolinie o niewyskokich lecz stromych brzegach. Ponadto dno jej doliny, z uwagi na nizinny charakter rzeki, jest dość grząskie i bagniste. Jedynym sposobem szybkiego przeprowadzenia drogi kolejowej było wybudowanie mostu, a w zasadzie estakady. Drewnianej oczywiście. Był to pomysł, który sprawdził się w kilku innych miejscach. Most o długości 850 metrów postawiono w rekordowym czasie trzech tygodni. W ten sposób doprowadzono linię do stacji Papjernja i tu włączono do Kolei Zaniemeńskiej, którą po zmianie rozstawu można było dojechać do Suwałk, a co ważniejsze do Grodna i dalej.
W celu zwiększenia przepustowości szlaku w 1915 roku wybudowano drugi tor, a co za tym idzie bliźniaczy most. W tym czasie linia była wykorzystywana wyłącznie do celów wojskowych. Ruch pasażerski uruchomiono dopiero na wiosnę 1918 roku. Prawdopodobnie w tym czasie drewniane estakady zastąpiono już nasypami, które istnieją do dziś. W okresie międzywojennym zawieszono osobowy ruch transgraniczny. Niemieckie pociągi z Olecka kursowały do Reuß, zaś polskie z Suwałk do Raczek.
Paweł Skup
Żródła:
— dane historyczne: atlaskolejowy.net, bazakolejowa.pl — dane kartograficzne: MAPSTER igrek.amzp.pl
