W artykule zamieszczony został wykaz drogowych przejść granicznych funkcjonujących na granicy polsko-niemieckiej w okresie od 1926 do 1939 r. oraz wprowadzenie do tego wykazu.
W pierwszych latach po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w listopadzie 1918 r. kwestia stałych przejśc granicznych na granicy polsko-niemieckiej nie była dwustronnie uregulowana. Wynikało to w pierwszym rzędzie z tego, że granica ta długo nie była w pełni ustalona. Początkowo obowiązywała granica zgodna z dawnymi granicami niemiecko-rosyjską i niemiecko-austriacką. Dopiero Traktat Wersalski podpisany 15 lipca 1919 r. określił kształt przyszłej granicy z zastrzeżenim jednak, że w Prusach Wschodnich i na Górnym Śląsku miały o jej przebiegu dodatkowo zadecydować wyniki plebiscytów. Wkrótce potem zniesiona została granica celna pomiędzy pruską prowincją poznańską i resztą państwa polskiego na odcinku stycznym z obszarem opanowanym przez władze powstańcze. Ale dostęp do nowej granicy ustalonej już w samym traktacie i określonej jeszcze jako linia demarkacyjna władze polskie uzyskały dopiero po 20 stycznia 1920 r. Granica wymagała jeszcze dokładnego wytyczenia w terenie, co trwało do października 1923 r., a na Górnym Śląsku nawet o rok dłużej. W tym czasie ruch osobowy i towarowy na drogach transgranicznych był utrudniony i odbywał się na podstawie tymczasowych ustaleń i pozwoleń. Powstawała też dopiero infrastruktura potrzebna do obsługi tego ruchu. Dodatkowo był to okres, gdy część dotychczasowych mieszkańców ziem przyłączonych decydowała się na przeniesienie się do Niemiec oraz aktualna stała się kwestia ruchu tranzytowego pomiędzy zasadniczym terytorum Niemiec i Prusami Wschodnimi. Nowa granica przecięła jednolite dotychczas organizmy gopodarcze, co generowało problemy w funkcjonowaniu terenów przygranicznych. Jednocześnie powszechny był przemyt nasilony w obliczu powojennych trudności aprowizacyjnych i nielegalne przekraczanie granicy wobec słabej jeszcze jej ochrony po stronie polskiej.
Pierwsze porozumienie polsko-niemieckie z 29 kwietnia 1922 r. dotyczyło ułatwień w ruchu granicznym dla mieszkańców powiatów przygranicznych, czyli w tzw. małym ruchu granicznym. W porozumieniu określono zasady przekraczania granicy bez wiz i paszportów przez mieszkańców zamieszkałych w pasie około 10 km od niej po każdej stronie, tylko na podstawie różnego rodzaju przepustek, w oznaczonych w nich miejscach, i generalnie tylko w godzinach dziennych. Wyliczone zostały też przedmioty i materiały, które wolno było przenieść lub przewieźć przez granicę w zależności od celu jej przekroczenia.
Dopiero 2 grudnia 1925 r. zawarto porozumienie o otwarciu dróg celnych (dróg przeciętych granicą objętych kontrolą celną na odcinku pomiędzy urzędami lub placówkami celnymi należącymi do obu stron) i innych drogowych przejść przeznaczonych tylko dla małego ruchu granicznego z dokładnym ich wykazem. Porozumienie to w późniejszych latach było przedłużane i wprowadzano do niego korekty np. zredukowano nieco liczbę punktów przejściowych dla małego ruchu. Przekraczanie granicy na wszystkich innych drogach nią przeciętych było niedozwolone poza pewnymi wyjątkami możliwymi tylko po powiadomieniu straży granicznej. Dotyczyło to np. sytuacji wymagających interwencji straży pożarnej, czy przypadków osób posiadających przepustki gospodarcze wydane w celu umożliwienia im dotarcia do należących do nich pól lub zabudowań położonych po drugiej stronie granicy.
WYKAZ PRZEJŚĆ GRANICZNYCH
Wykaz przejść granicznych podanych w kolejności umiejscowienia wzdłuż granicy poczynając od trójstyku polsko-niemiecko-litewskiego, z podziałem na odcinki przypadające poszczególnym województwom z wymienionymi powiatami przyległymi do granicy według podziału administracyjnego z 1939 r. Wytłuszczonym drukiem pokazano przejścia na tzw. drogach celnych przecinających granicę z pełną odprawą celną i kontrolą paszportową. Pozostałe oznaczone skrótem pp to tzw. punkty przejściowe przeznaczone dla małego ruchu granicznego. Nazwy przejść ujęte w porozumieniu międzypaństwowym w postaci np. Bogusze - Prostken wykazano tu z dodaniem polskiej nazwy miejscowości po stronie niemieckiej, tzn. Bogusze - Prostki (Prostken).
Woj. białostockie (powiaty: suwalski, augustowski, szczuczyński)
Rakówek - Pobłędzie (Pablindszen), pp od 1934, przejście dwa razy tygodniowo Przerośl - Tuniszki (Upidamischken/Altenzoll), pp Filipów - Mieruniszki (Mierunsken), utworzone przed 1932 Bakałarzewo - Borawskie (Gross Borawsken) Lipówka Raczki - Cimochy (Gross Czymochen/Reuss) Reszki - Borzymy (Borszymmen), pp do 1934 Tworki - Zawady-Tworki (Sawadden) Bogusze - Prostki (Prostken) Czarnówek - Świdry (Schwiddern)
Woj. warszawskie (powiaty: łomżyński, ostrołęcki, przasnyski, mławski, działdowski)
Wincenta - Dłutowo (Dlottowen) Dąbrowy - Rozogi (Friedrichshof) Chorzele - Opaleniec (Flammberg) Janowo - Komorowo (Kamerau), pp od 01.01.1038, przejście raz w tygodniu Pepłówek - Napierki (Napierken), od 01.01.1938 Białuty - Napierki (Napierken), pp do 01.01.1938, tylko dla celów religijnych Purgałki - Wola (Wolla), od 01.01.1038 pp Krasnołąka - Kozłówko (Klein Koslau) Uzdowo - Brzeźno Mazurskie (Bergling Land), pp od 01.01.1038 Wądzyń - Dąbrówno (Gilgenburg), od 01.01.1938
Woj. pomorskie - granica z Prusami Wschodnimi (powiaty: lubawski, grudziądzki, świecki, tczewski)
Napromek - Wygoda (Ruhwalde), do 01.01.1938 Kołodziejki - Lipowo (Leip), od 01.01.1938 pp jako Pomierki - Leip Rodzone (Polskie Rodzone) - Rodzone (Deutsch Rodzonne), pp do 01.12.1929 Radomno - Katarzynki (Neukrug), pp Szwarcenowo - Gulb (Gulbien), pp do 01.01.1938 Fitowo - Biskupiec (Bischofswerder) Zawda - Biskupiczki (Bischdorf), do 01.01.1938 Gardeja (Gardeja - Garnseedorf) Mały Wełcz - Rusinowo (Russenau), pp Nowe - Nebrowo Wielkie (Gross Nebrau), do 01.01.1929 pp Opalenie - Grabówko (Klein Grabau), do 01.01.1938 Korzeniewo (Korzeniewo-Ładownia - Kurzebrack) Janowo - Pastwa (Gross Weide) Małe Pólko - Szałwinek (Schadewinkel), pp
Woj. pomorskie - granica zachodnia (powiaty: morski, kartuski, kościerski, chojnicki, sępoleński, wyrzyski)
Żarnowiec - Wierchucino (Wierschutzin) Czymanowo - Czymanówek (Rauschendorf), pp, raz tygodniowo odprawa celna, dwa razy przejście Zamostne - Kniewo (Kniewenbruch) Góra - Chynowiec (Brandswerder), pp, tylko dla celów religijnych, do 01.01.1938 Strzebielino-Rogatka - Boże Pole Wielkie (Grossboschpol) Tłuczewo - Osiek (Osseck), pp, tylko dla celów religijnych, do 01.01.1938 Kętrzyno - Rozłazin (Roslasin), pp, tylko dla celów religijnych, do 01.01.1938 Zakrzewo - Łebunia (Labuhn), pp, tylko dla celów religijnych Niepoczołowice - Bukowina (Bukowin ), pp, tylko dla celów religijnych Gowidlino - Rokity (Grossrakitt) Jamno - Pomysk Wielki (Gross Pomeiske), od 01.01.1038 pp Gołczewo (Gołcewo) - Jeleńcz (Jellentsch), pp, tylko dla celów religijnych, od 01.01.1938 Wygoda - Półczno (Polschen) Dywan - Sominy (Sommin), pp, dla celów religijnych i szczególnych. Skoszewo - Sominy (Sommin), pp, do 01.01.1938 Prądzonka - Przewóz (Pschywors/Adolfsheide), pp, do 01.01.1938 Wojsk - Rekowo (Reckow) Glisno Wielkie (Glisno) - Ciemno (Zemmen), pp, raz tygodniowo odprawa celna, dwa razy przejście Brzeźno Szlacheckie (Brzeźno) - Piaszczyna (Reinwasser) Nowa Karczma - Nowa Wieś (Neuguth), pp, przejście dwa razy tygodniowo, poza tym od 15 czerwca do 15 października, co dzień dla przewozu jagód i grzybów Konarzyny - Korne (Kornlage), od 01.01.1938 jako Konarzyny - Sąpolno (Sampohl) Władysławek - Nieżywięć (Niesewanz) Zamarte - Wierzchowo (Firchau) Witkowo - Stare Gronowo (Grunau), pp, tylko dla celów religijnych. Henrykowo - Czyżkowo ( Ziskau), od 01.01.1938 pp, z możliwością odprawy celnej drzewa z Polski do Niemiec Dorotowo - Kujan (Kujan) Łobżonka - Rudna (Ruden) Bądecz - Podróżna (Podrusen/Preussenfeld)
Woj. poznańskie - granica północna i zachodnia (powiaty: chodzieski, czarnkowski, międzychodzki, nowotomyski, wolsztyński)
Jeziorki - Piła Płotka (Schneidemühl Plöttke) Ujście (Ujście - Deutsch Usch) Czarnków (Czarnków -Deutsch Czarnikau) Wieleń ( Wieleń - Deutsch Filehne) Drawsko - Krzyż Wielkopolski (Kreuz), pp, od 01.01.1938 Chełst (Chełst - Deutsch Neuteich) Sowia Góra (Sowia Góra - Deutsch Eulenberg), od 01.01.1938 pp Gorzycko Stare (Gorzycko) - Wierzbno (Wierzebaum) Silna - Pszczew ( Betsche) Trzciel (Trzciel - Tirschtiegel) Zbąszyń Rogatka - Samsonki (Schrompe), do 01.01.1938, początkowo pp do czasu doprowadzenia drogi z Nowego Tomyśla Kopanica - Wielka Wieś (Grossdorf) Obra - Świętno (Schwenten), przed 1933 w miejsce przejścia Kębłowo - Świętno Kębłowo - Świętno (Schwenten), do budowy niem. urzędu cel. w Schwenten, przed 1933 Kaszczor - Kaliska (Pfalzdorf), przed 1933 w miejsce przejścia Kaszczor - Friedensdorf Kaszczor - Spokojna (Friedensdorf), do budowy niem. urzędu cel. w Pfalzdorf, przed 1933
Woj. Poznańskie - granica południowa (powiaty: leszczyński, rawicki, krotoszyński, ostrowski, kępiński)
Wijewo - Lgiń (Ilgen), pp Zbarzewo - Osowa Sień (Röhrsdorf), od 01.01.1938 pp Długie Nowe - Dębowa Łęka (Geyersdorf) Książęcy Las - Laskowa (Heinzendorf) Kaczkowo - Czernina (Tschirnau), pp Gołaszyn - Zaborowice (Saborwitz) Masłowo - Załęcze (Königsdorf), od 01.01.1938 pp, raz w tygodniu odprawa celna, w razie potrzeby dwa razy tygodniowo Dębno Polskie - Przywsie (Grenzvorwerk) Bonowo - Poradów (Paradawe), od 01.01.1938 pp Zduny Rogatka - Cieszków (Freyban) Sulmierzyce - Ostrowąsy (Niederwiesental), od 01.01.1938 pp, przejście raz w tygodniu Dobrzec - Domasławice (Domaslawitz) Pawłów - Międzybórz (Neumittelwalde) Niwki Książęce - Niwki Kraszowskie (Kraschen-Niefken), pp Pisarzowice - Wioska (Wioske), pp Słupia - Mała Koza (Klein Kosel), obecnie Syców Rychtal - Głuszyna (Glausche), pp, przejście raz w tygodniu Skoroszów - Igłowice (Haugendorf) Ignacówka - Komorzno (Reinersdorf), pp, przejście raz w tygodniu Siemianice - Kostów (Costau)
Woj. łódzkie (powiat wieluński)
Gola - Gołkowice (Golkowitz) Praszka - Zawisna (Zawisna)
Woj. kieleckie (powiat częstochowski)
Przystajń - Bodzanowice (Botzanowitz), do IV 1932
Woj. śląskie (powiaty: lubliniecki, tarnogórski, katowicki, rybnicki, frysztacki, m. Chorzów)
Glinica - Ciasna (Cziasnau) Wielkie Łagiewniki - Ciasna (Kol. Cziasnau), pp, do 01.01.1938 Pawonków - Gwoździany (Gwosdzian) Pawonków - Koszwice (Koschwitz) Pusta Kuźnica - Potępa (Potempa) Brusiek - Tworóg (Tworog), od 01.01.1938 pp, z możliwością odprawy celnej drzewa z Polski do Niemiec Boruszowice - Hanusek (Hanussek) Rybna - Miedary (Miedar) Tarnowice Stare - Zbrosławice (Broslawitz) Stare Repty - Ptakowice (Ptakowitz), pp, tylko dla celów religijnych, do 01.05.1929 Repty Nowe - Górniki (Friedrichswille) Blachówka - Stolarzowice (Stolarzowitz), pp, do 01.09.1926 Wiktor - Dąbrowa Miejska (Städt Dombrowa), od 1938 jako Radzionków Wiktor - Bytom (Beuthen-Tarnowitzer Chaussee) Buchacz - Neuhofgrube, pp, od 01.01.1938 Buchacz - Rudolfgrube, od 01.01.1938 jako Szarlej Zachód - Bytom (Beuthen-Radzionkauer-Strasse) Stare Góreczko - Rozbark Pn. (Rossberg Nord), od 01.01.1938 jako Szarlej Wschód - Bytom (Beuthen-Scharleystr.) Brzeziny - Rozbark Wsch. (Rossberg Ost) do 01.12.1930, od 30.09.1931 jako pp, od 01.01.1938 jako droga celna Brzeziny - Bytom (Beuthen-Siemianowitzer Chaussee) Samuelsglück - Rozbark Pd. (Rossberg Süd), od 01.01.1938 jako Łagiewniki Wschód - Bytom (Beuthen-Königshütter Chaussee) Łagiewniki - Rozbark Zach. (Rossberg West), od 01.01.1938 jako Łagiewniki Zachód - Bytom (Beuthen-Hohenlinder Chaussee) Redensblick - Bytom (Beuthen Süd), do 01.01.1938 Huta Goduli - Szombierki (Schomberg), od 01.01.1938 jako Godula - Szombierki Rudzka Kuźnica - Bobrek (Bobrek), od 01.01.1938 jako Ruda Wschód - Bobrek Kolonia Szczęść Boże - Biskupice Ruda (Biskupitz Ruda), od 01.01.1938 jako Ruda Zachód - Biskupice Ruda Chebzie - Zaborze Kronprinzenstr., od 01.01.1938 jako Ruda Południe - Zabrze (Hindenburg-Kronprinzenstr.) Pawłów - Zaborze Grenzstr., od 01.01.1938 jako Pawłów - Zabrze (Hindenburg-Plesserstr.) Kolonia Lisowska - Zabrze (Hindenburg-Süd), od 01.01.1938 jako Kończyce - Zabrze Kończyce - Delbrückschächte, do 01.01.1938 Makoszowy - Delbrückschächte, od 01.01.1938 jako Makoszowy - Zabrze (Hindenburg-Delbrückschächte) Przyszowice - Ligota Zabrska (Ellguth Zabrze), od 01.01.1938 jako Przyszowice - Gliwice (Gleiwitz-Plesserstr.) Knurów - Bojków (Schönwald) Krywałd - Nieborowice (Nieborowitz) Knurów - Kuźnia Nieborowska (Nieborowitzerhammer) od 08.05.1933 Wilcza Dolna - Nieborowice (Nieborowitz) od 01.02.1928 Wilcza Dolna - Dolna Wieś (Niederdorf), od 01.02.1928 jako pp Chwałęcice - Stodoły (Stodoll) Sumina - Górki Śląskie (Gurek) Raszczyce - Markowice (Markowitz) Dębicz - Lukasine, od 01.01.1938 jako Dębicz- Racibórz (Ratibor Lukasine) Ligota Tworkowska - Tworków (Tworkau), pp Buków - Krzyżanowice (Kreuzenort) Olza - Zabełków (Zabelkau), pp Stary Bogumin - Chałupki (Preussisch Oderberg), od X 1938 po przyłączeniu Zaolzia
Autor: Błażej Dziurzyński /blaggio./ 2025, wszelkie prawa zastrzeżone
