Zapomniana piramida w Piotrowicach koło Kątów Wrocławskich

Joachim Śliwa, Zapomniana piramida w Piotrowicach koło Kątów Wrocławskich. MODUS. Prace z historii sztuki X–XI (2011) s. 145–149.

Wśród egiptyzujących zabytków dawnej architektury szczególną uwagę zwracają budowle nawiązujące bezpośrednio do najbardziej znanej formy starożytnego grobowca – do piramidy. Występowały one w sztuce nowożytnej stosunkowo często i doczekały się sporej liczby opracowań [1]. Stosunkowo wczesne budowle tego typu znamy również z ziem polskich; powstały one na przełomie XVI/XVII wieku w kręgu wyznawców arianizmu, tzw. braci polskich (Beresteczko, Krynica koło Krupego) [2]. Natomiast w XIX wieku charakterystyczny kształt egipskiej piramidy nadawano nieraz rodowym mauzoleom na północy i zachodzie kraju, na obszarze znajdującym się wówczas pod panowaniem pruskim (Rożnów koło Kluczborka, Żabin koło Rapy) [3].

Oprócz piramidy z Rożnowa, której projekt jest łączony z nazwiskiem Carla Gottharda Langhansa (1732–1808), na Śląsku znajduje się jeszcze jedna niezwykle ciekawa budowla tego typu, której nie poświęcono do tej pory odpowiedniej uwagi. Jest to dziewiętnastowieczne mauzoleum grobowe wzniesione w Piotrowicach (pow. Środa Śląska), związane z dziejami rodu von Limburg-Styrum [4].

Dobrze zachowana budowla o wysokości około 9–10 m posiada proporcje właściwe piramidzie egipskiej. Została wzniesiona na ceglanym (posadowionym głębiej) fundamencie o wymiarach 4,70 × 4,70 m i skonstruowana ze starannie dopasowanych bloków piaskowca. W dolnych partiach użyto większych bloków o wymiarach około 1,00 × 0,50 m, w górnej części natomiast znacznie niniejszych. Wierzchołek piramidy wieńczył bez wątpienia piramidion, niestety niezachowany [5].

Do wnętrza piramidy prowadzi klasycystyczny portyk, w stosunku do bryły budowli obcy stylistycznie, choć połączenie takie w dziewiętnastowiecznej architekturze sepulkralnej było dość powszechne. Na dwóch prostych, kwadratowych filarach wsparto strop portyku wykuty z jednego bloku piaskowca wraz ze stylizowanym gzymsem-architrawem (w jego uskokach można nawet dopatrywać się swego rodzaju cavetta). Front portyku ukształtowano jako trójkątny tympanon, którego narożniki zewnętrzne zdobią uproszczone akroteriony. Wysokość portyku wynosi 2,14 m, szerokość 1,28 m.

Architekt, który budowlę zaprojektował, zdawał sobie sprawę, iż łączy w tym przypadku obce sobie elementy. Z tego też powodu detale portyku zostały jedynie zarysowane, by uniknąć w ten sposób oczywistych dysonansów. Zarówno dzieło architekta, jak i kunszt kamieniarzy ocenić należy bardzo wysoko.

Wnętrze piramidy jest puste, gdyż była ona pomyślana jedynie jako rodzaj nagrobnej kaplicy wieńczącej podziemną kryptę z pochówkami. We wnętrzu piramidy nie zachowały się żadne ślady płyt nagrobnych lub epitafijnych, które z całkowitą pewnością się tam znajdowały. Do wnętrza krypty prowadzi odpowiednio głęboki szyb, niegdyś blokowany specjalną płytą. Obecnie krypta stoi otworem, jest pozbawiona pochówków, nie ma w niej nawet resztek trumien.

Dawniej wejście do piramidy było chronione specjalnie wykonaną kratą, osadzoną w zewnętrznych filarach portyku (o jej obecności świadczą teraz jedynie głębokie otwory montażowe i ślady jej brutalnego usuwania). Aktualnie w głębszej części portyku znajduje się doraźnie wykonane zabezpieczenie z prętów zbrojeniowych, uniemożliwiające wejście do wnętrza piramidy [6].

Dobra piotrowickie (Gross-Peterwitz) należały w XIX w. do znamienitego rodu von Limburg-Styrum (często spotykana jest też inna pisownia drugiego członu: „Stirum"), którego początki sięgają X wieku. Hrabiowie von Limburg zamieszkiwali tereny na zachód od Renu (obecne pogranicze Niemiec, Holandii i Belgii), z zamkiem Limburg nad rzeką Vesder jako siedzibą rodową. Byli oni wówczas ściśle związani licznymi koligacjami z arystokracją karolińską i innymi możnymi rodami epoki. Ród dzielący się na szereg linii bocznych wydał m.in. wielu dowódców wojskowych wsławionych w XVII wieku w walkach z Turkami czy na początku XIX stulecia w walkach o niezależność Holandii [7].

W przeciwieństwie do tak odległej i rozbudowanej historii rodu dzieje jego śląskiej gałęzi są znacznie krótsze. Jej założycielem był Frederik Adrian von Limburg-Styrum (1804–1874), doktor praw, wywodzący się z ewangelickiej linii z Geldrii, który znalazł się w Berlinie jako dyplomata, członek niderlandzkiego poselstwa przy dworze pruskim. Z Prusami związał też swoje dalsze losy. Nabył na Śląsku znaczne dobra i zasłynął wkrótce jako dobry organizator i gospodarz (m.in. z jego inicjatywy powstały na Śląsku pierwsze cukrownie) [8].

Drugim z kolei właścicielem dóbr piotrowickich był Friedrich Wilhelm von Limburg-Styrum (1835–1912), syn hrabiego Frederika Adriana. Jako pruski dyplomata obejmował od roku 1860 różne stanowiska, kolejno na placówkach w Wiedniu, Dreźnie, Sztokholmie, Lizbonie, Watykanie, Konstantynopolu i w końcu (1876–1880) jako poseł pełnomocny w Weimarze. Jako polityk-konserwatysta zdecydowanie występujący w interesach lokalnej społeczności sprzeciwiał się niektórym elementom polityki gospodarczej rządu. Z tego też względu w 1881 r. został odwołany i następnie (1892) przeniesiony ze służby państwowej w stan spoczynku [9].

Przedstawienie informacji związanych z historią rodu von Limburg-Styrum było niezbędne, aby ustalić w sposób możliwie prawdopodobny, kiedy została wzniesiona piotrowicka piramida grobowa i czyje pochówki mogły się w niej znaleźć. Na podstawie przytoczonych faktów wydaje się, iż koncepcja wzniesienia rodzinnego mauzoleum, któremu nadano taką właśnie formę, była najprawdopodobniej dziełem hrabiego Frederika Adriana von Limburg-Styrum, najpewniej około 1865–1870. Przypuszczalnie wiązało się to ze świadomością powstania nowej linii genealogicznej tego starego rodu, która świadomie została osadzona w Piotrowicach, choć dysponowała także innymi dobrami. Nie jest też wykluczone, iż on właśnie jako pierwszy znalazł w nowym mauzoleum miejsce wiecznego spoczynku (zmarł w 1874 r., jego żona w 1878 r.) [10]. Sądzić też można, że kształt planowanego mauzoleum mogła jego twórcy zasugerować piramida grobowa z niezbyt odległego Rożnowa koło Kluczborka, wzniesiona w dobrach rodu von Eben und Brunnen, należącego przecież do tego samego kręgu społecznego i towarzyskiego.

Do 1945 r. w krypcie pod piotrowicką piramidą znaleźć się musiało co najmniej kilkanaście pochówków bliższych i dalszych członków rodu von Limburg-Styrum. Jeśli zachowały się księgi parafialne, możliwe byłoby ustalenie bliższych szczegółów. Sama budowla, mimo ogólnie dość dobrego stanu zachowania, nie może przekazać żadnych bliższych informacji, gdyż ciała i trumny zostały z niej w 1945 roku usunięte, podobnie jak epitafijne tablice.

Przypisy:

1 Por. Die Pyramide. Geschichte – Entdeckung – Faszination, red. C. Tietze, Weimar–Berlin 2005; J.M. Humbert, The Egyptianizing Pyramidfrom the 18th to the 20th Century, w: Imhotep Today: Egyptianizing Architecture [Encounters with Ancient Egypt], red. J.M. Humbert, G. Price, London 2003, s. 25–39. W obu opracowaniach odsyłacze do wcześniejszej literatury przedmiotu.

2 Por. J. Śliwa, Najstarsza polska piramida. Grobisko ariańskie w Krynicy koło Krupego, „Meander" 60, 2005, s. 350–355; tenże, Two Pyramids in the 17 th Century in Poland: Krynica and Beresteczko, „Studies in Ancient Art and Civilizations" 10, 2007, s. 155–163.

3 Por. tenże, The Tomb Pyramid of the von Eben und Brunnen Family in Rożnów/Rosen near Kluczbork/Kreuzburg, „Studies in Ancient Art and Civilization" 12, 2008, s. 119–126; B. Piątek, „Piramida z Luschnitz", czyli egiptomania jako epizod w XIX-wiecznej historii wschodnio-pruskiej rodziny von Fahrenheid, „Światowit" II (XLIII), fasc. A, Warszawa 2000, s. 166–171, tabl. 34–41.

4 Piramida jest usytuowana na skraju wsi (wjeżdżając do Piotrowic, w odległości 5 km na zachód od Kątów Wrocławskich), widoczna z lewej strony drogi tuż za murem dawnego parku dworskiego.

5 Niewykluczone, że był on wykonany z twardszego kamienia (być może nawet z metalu).

6 Obiekt jest obecnie utrzymany we wzorowym porządku, pusty. O pewnej trosce i szacunku w stosunku do spoczywających tu niegdyś zmarłych świadczą znicze i wiązanki kwiatów złożone u wejścia.

7 Odnośnie do historii rodu zob. m.in.: W. Jappe Alberts, Limburg, Herzoge von, w: Neue Deutsche Biographie, t. 14, Monachium 1985, s. 565-566; W. Kohl, Limburg-Styrum, Grafen v., w: tamże, s. 566-567 oraz Genealogisches Handbuch des Adels. Adelslexikon, t. 7, Limburg an der Lahn 1989, s. 381-383. We wszystkich zacytowanych publikacjach podano dalszą, bardziej szczegółową literaturę.

8 Hrabia Frederik Adrian von Limburg-Styrum urodził się 13 II 1804 w Pembroke (Walia), zmarł 15 XII 1874 w Gross-Peterwitz. Był żonaty z Johanną Ebers (zm. 1878), która wniosła w posagu dobra Eberspark w pow. Wyrzysk/Wirsitz w pobliżu Bydgoszczy. Poczynając od r. 1867, do rodowego nazwiska zaczęto dodawać człon „Ebers" (brzmiało więc ono w pełni „von Limburg-Styrum, gen. Ebers"). Oprócz Piotrowic i Eberspark w skład posiadłości hr. Frederika Adriana i następnie jego syna wchodziło też „Coslau", przypuszczalnie Koźla, pow. Kożuchów/Freystadt.

9 Friedrich Wilhelm von Limburg-Styrum urodził się 6 VIII 1835 w Hadze, zmarł 25 IX 1912 w Gross-Peterwitz. W latach 1853–1856 studiował prawo we Wrocławiu i Bonn. W latach 1871–1905 był członkiem pruskiego „Haus der Abgeordneten"; był także członkiem Reichstagu w latach 1893–1907. Był żonaty z Paulą von Meyerinck (ur. 1844), z którą miał dwie córki i trzech synów. Średni z nich, Richard (ur. 1874, żonaty z Edit von Bodenhausen), przejął dobra piotrowickie, które przeszły następnie w ręce jego potomstwa. Zob. Genealogisches Handbuch des Adels, t. 140, Limburg an der Lahn 2006, s. 280–281.

10 H. Lutsch, Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg.-Bezirks Breslau, Wrocław 1889 (= Verzeichnis der Kunstdenkmaler der Provinz Schlesien, t. 2), s. 480 pod hasłem Gross-Peterwitz jako jedyny zabytek opisuje wyłącznie kościół parafialny pw. św. Katarzyny i jego wyposażenie, dodając, iż znajduje się on pod opieką „Grafa zu Limburg-Stirum". Brak informacji o piramidzie grobowej jest zrozumiały, gdyż nie mogła ona wówczas (1889) uchodzić za obiekt zabytkowy.