Obiekt

Twierdza Wisłoujście stanowi zespół dzieł budownictwa obronnego, który  ukształtowany został w okresie od końca XV do 2 poł. XIX w. Wzniesiona została dla zabezpieczenia wejścia z morza do portu miasta Gdańsk i nazywana Bramą do Rzeczpospolitej. Dziś jest jedynym historycznym morskim założeniem obronnym na całym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, zaliczanym do najwybitniejszych dzieł architektury militaris, unikatowym pod względem lokalizacji, układu przestrzennego oraz zastosowanych rozwiązań. Jest też znakomitym przykładem rozwoju sztuki fortyfikacyjnej Północnej Europy na przestrzeni ponad czterech stuleci tym cenniejszym, że zachowanym w dużym stopniu.  Dobrze czytelne są wszystkie fazy rozbudowy założenia wykorzystujące europejskie zdobycze sztuki fortyfikacyjnej poszczególnych epok i najlepsze rozwiązania inżynierskie szkoły włoskiej i holenderskiej.



Historia

Pierwsza wzmianka o istnieniu u ujścia Wisły drewnianej strażnicy z ogniem zapewniającym bezpieczeństwo nawigacyjne żegludze, a także ochronę portu sięga 1379 roku. W 1482 r. w miejscu spalonej strażnicy wybudowano murowaną wieżę – Latarnię. W latach 1562-63 otoczono ją, wzorowaną na obiektach włoskich, okrągłą basteją z działobitniami – tzw. Wieńcem. Wraz z rozwojem sztuki i techniki wojennej w latach 1586-87 według projektów Hansa Schneidera z Lindau i  Antoniego van Obberghena, zgodnie z zasadami nowowłoskiej myśli fortyfikacyjnej wybudowano fort Carré. Nowe dzieło obronne powstało na rzucie zbliżonym do kwadratu wraz z czterema skazamatowanymi bastionami. Przykryto je nasypami ziemnymi, a we wnętrzu zlokalizowano stanowiska ogniowe. Otoczony fosą fort dostępny był od wschodu przez okazałą, zbudowaną z granitowych ciosów renesansową bramę (1602). Kolejna rozbudowa zespołu miała miejsce w latach 1624–1626. Pod kierunkiem inżyniera Piotra Janssena z Veert według tzw. szkoły staroholenderskiej powstał Szaniec Wschodni z pięcioma ziemnymi bastionami. Dodatkowo w latach 1629–1650 w nowej fosie, przed kurtynami bastionów usypano trzy raweliny (z których jeden jest zachowany). Wjazd na teren zespołu zlokalizowano w części południowej pomiędzy bastionem Bielnik a Wiślanym. Całkowite zamknięcie drogi wiślanej dopełniła w 1627 r. budowa na lewym, zachodnim brzegu rzeki Szańca Zachodniego (z dwoma półbastionami). W XVII w. Wieniec od dziedzińca obudowano ceglanymi, piętrowymi domkami przeznaczonymi dla oficerów i komendanta twierdzy, a wzdłuż kurtyny wschodniej wybudowano ceglane, piętrowe koszary.

Dzięki prowadzonym w pierwszych dziesięcioleciach XVII w. efektownym pracom fortyfikacyjnym Twierdza Wisłoujście stała się obiektem bardzo trudnym do zdobycia. W czasie wojny trzydziestoletniej Szwedzi odstąpili od prób jej przejecia, ograniczając się do blokady morskiej gdańskiego portu. W dniu 28 listopada 1627 r. stacjonująca w twierdzy polska flota na redzie gdańskiego portu stoczyła z okrętami szwedzkimi zwycięską bitwę morską, która przeszła  do historii pod nazwą Bitwa pod Oliwą.

W ciągu kolejnych dekad rozbudowywano umocnienia bastionowe. W 1708 r. według projektów francuskiego inżyniera Jana Charpentiera na terenie Szańca Wschodniego powstały cztery, najnowocześniejsze w ówczesnym budownictwie fortyfikacyjnym murowane schrony.  W 1709 r. w wyniku pożaru wypaleniu uległo wnętrze i hełm Latarni. W 1721 r. przeprowadzono niezbędne prace remontowe, podwyższono ją o jedną kondygnację oraz przykryto nowym, późnobarokowym hełmem. W 1758 r. z powodu odsunięcia od twierdzy linii brzegowej Zatoki Gdańskiej funkcję latarni morskiej przejęła nowa budowla usytuowana na lewym brzegu Wisły. W okresie wojen napoleońskich Francuzi umocnili twierdzę, m.in. podwyższono o jedną kondygnację budynek koszar. W połowie XIX w.  w wyniku osłabienia roli twierdzy rozebrano Szaniec Zachodni. W tym okresie zespół pełnił również funkcję więzienia. W latach 1820–1898 przetrzymywani byli w niej m.in. polscy działacze konspiracyjnych organizacji politycznych, a po upadku powstania listopadowego również polscy oficerowie. Ostatnie istotne prace fortyfikacyjne na terenie Szańca Wschodniego podjęto w 1868 r.  Ze względu na konieczność zapewnienia zaplecza dla artylerii wybudowano cztery warsztaty amunicyjne - tzw. laboratoria z własnymi podręcznymi magazynami prochowymi. Przy budowie zastosowano oryginalne, eksperymentalne projekty z zastosowaniem stropów stalowo-betonowych. W 1889 r. kolejny raz zniszczeniu uległ hełm Latarni (od uderzenia pioruna). Jego odbudowę przeprowadzono w latach 1891–1892 w formie smukłego stożka pokrytego łupkiem. Po 1920 i demilitaryzacji Wolnego Miasta Gdańska twierdza ostatecznie straciła znaczenie wojskowe i stała się siedzibą klubów żeglarskich. Wzdłuż murów fortu Carré powstały pomosty do cumowania żaglówek, a w części północnej Szańca Wschodniego warsztaty szkutnicze i hangary. Podczas II wojny światowej kazamaty przeznaczono na magazyny, a z czasem całość zamieniono na szpital polowy. W marcu 1945 w wyniku ostrzału artyleryjskiego częściowemu zniszczeniu uległa Latarnia, część Wieńca, dachy domów oficerskich  i najwyższa kondygnacja koszar. W 2 połowie lat 50. XX w. rozpoczęto odbudowę zabytku. W 1959 r. cały zespół objęto ochrona prawną, a roku 1974 przekazano Muzeum Historycznemu Miasta Gdańska, które systematycznie prowadzi proces rewaloryzacji zabytku i udostępnia go turystom.



Opis

Twierdza Wisłoujście usytuowana jest w północno-wschodniej części Gdańska, na prawym brzegu Martwej Wisły,  przy ul. Stara Twierdza 1. Składa się z czterech zasadniczych elementów obronnych. Najstarszymi są budowle powstałe jeszcze średniowieczu – pochodząca z końca XV w. wieża – Latarnia oraz otaczająca ją okrągła basteja – Wieniec  z 3 ćw. XVI w. wyposażona na dwóch kondygnacjach  w działobitnie oraz podziemną kondygnację magazynową. Umocnienia te osłonięte są nowożytnym czterobastionowym, otoczonym mokrą fosą fortem Carré. Murowano-ziemna budowla oparta jest na rzucie kwadratu o długości boku ok. 150 m. Bastiony o ostrym  kącie czołowym  i cofniętych barkach są skazamatowane, od góry przykryte nasypami ziemnymi, posiadają naroża wzmocnione granitowymi ciosami. We wnętrzu, w cofniętych barkach osłoniętych uchem znajdują się stanowiska ogniowe. Bastiony otrzymały nazwy oraz oznaczenia cyfrowe, licząc od północy: I - Artyleryjski, II - Ostroróg, III - Południowo-Wschodni oraz IV - Furta Wodna. Kurtyna północna i południowa powstała w postaci ziemnego wału z biegnącym u jego stopy otwartym chodnikiem  osłoniętym z zewnątrz zaopatrzonym w strzelnice murem – fosbreją. Do wnętrza fortu  prowadzi usytuowana w kurtynie wschodniej okazała, zbudowana z granitowych ciosów brama. Od strony dziedzińca do Wieńca przylegają domy służące dawniej oficerom i komendantowi twierdzy, a naprzeciwko nich, wzdłuż kurtyny wschodniej, usytuowane są dwukondygnacyjne koszary. Całość otacza Szaniec Wschodni – pięciobastionowe ziemne dzieło obronne z własną fosą zbudowane wg. szkoły staroholenderskiej. Bastiony otrzymały nazwy, licząc od północy: Pucki Kąt (V), Ostroróg (VI), Świński Łeb (VII), Bielnik (XVIII) oraz Wiślany Róg (IX). Z trzech pierwotnie zrealizowanych rawelinów zachował się jeden – usytuowany pomiędzy bastionami Świński Łeb i Bielnik. Na terenie szańca znajdują się liczne XIX-wieczne budowle obronne. Najstarszy obiekt to zlokalizowany na bastionie Ostroróg budynek koszar pochodzący z okresu wojen napoleońskich.  Z II poł. XIX w. pochodzą cztery warsztaty amunicyjne - tzw. laboratoria z własnymi podręcznymi magazynami prochowymi, a także sześć wielofunkcyjnych schronów dla załóg i armat. Wjazd na teren twierdzy odbywa się w miejscu historycznego ciągu komunikacyjnego. Droga nad fosą Szańca Wschodniego przebiega przez dawną groblę oraz powstały w nawiązaniu do historycznej formy zwodzony most jednoklapowy wybudowany w 2003 r.