Historia



100-LAT ZORGANIZOWANEGO RATOWNICTWA GÓRNICZEGO

W BYTOMIU



Centralna Stacja Ratownictwa Górniczego S.A. nawiązuje swoją działalnością do 100-letniej tradycji zorganizowanego ratownictwa górniczego na ziemiach polskich. Przecież to właśnie w Bytomiu, 100 lat temu, powstała jedna z pierwszych w świecie stacja ratownictwa górniczego a funkcjonująca aktualnie w strukturze CSRG S.A., Okręgowa Stacja Ratownictwa Górniczego w Bytomiu do dziś korzysta z istniejących do tej pory budynków pochodzących z okresu wybudowanej w 1908 roku Górnośląskiej Centralnej Stacji Ratownictwa Górniczego.





Działania organizacyjne w ratownictwie górniczym w okręgu górnośląskim odnotowano już w latach siedemdziesiątych XIX wieku. W okresie tym okręg górnośląski znajdował się pod zaborem pruskim. Wraz z ogólnym rozwojem przemysłu, rozwijało się w nim intensywnie górnictwo węglowe.

Ekipy ratownicze organizowały się w kopalniach bądź samorzutnie, bądź powstawały z inspiracji właścicieli kopalń, dla których niebagatelną rolę odgrywała możliwość zminimalizowania strat w przypadku powstania awarii zagrażających zakładowi.

Podobnie jak w innych zagłębiach węglowych, wyraźny rozwój ratownictwa górniczego w okręgu górnośląskim nastąpił dopiero w pierwszych latach XX wieku.



Pierwsze przepisy o ratownictwie górniczym wydano w państwie pruskim w 1900r. a ich wdrażanie zintensyfikowało rozwój służb ratowniczych. Odbywało się to jednak bez wzajemnego powiązania i bez określenia jednolitych zasad wyposażenia drużyn oraz postępowania przy doborze i szkoleniu ratowników.

Modyfikując przepisy, postanowiono, więc podporządkować ratownictwo centralnemu kierownictwu. Szczególnie energicznie problemy te zostały podjęte przez działające w górnictwie niemieckim Brackie Stowarzyszenie Zawodowe (Knappschaftsberufsgenossenschaft), obejmujące całe Niemcy. Stowarzyszenie to utworzone zostało przez przedsiębiorców górniczych po ogłoszeniu w 1894 r. ustawy obowiązującej ich do pokrywania kosztów ubezpieczenia od wypadków w kopalniach. Już w 1906r. stowarzyszenie postawiło sobie m.in zadanie usprawnienia ratownictwa poprzez koordynację zarządzania nim poprzez centralne stacje ratownicze.



Kopalnie węgla w okręgu górnośląskim znalazły się w zasięgu działania VI sekcji Brackiego Stowarzyszenia Zawodowego z siedzibą w Tarnowskich Górach. Decyzję utworzenia ośrodka koordynującego i nadzorującego działalność służb ratowniczych w kopalniach podjęto na posiedzeniu zarządu sekcji VI Stowarzyszenia w dniu 26 czerwca 1906 r. Miało to miejsce już po katastrofie w kopalni „Courriere". Decyzję tą zatwierdzono w formie uchwały na posiedzeniu zarządu Stowarzyszenia w dniu 22 września 1906r. Wtedy też przyjęto projekt budowy ośrodka ratownictwa górniczego, zlokalizowanego w Bytomiu.



Budowę ośrodka, który nazwano Górnośląską Centralną Stacją Ratownictwa Górniczego, rozpoczęto w kwietniu 1907r.

Teren pod budowę stacji odstąpiło Towarzystwo Górnicze „Spadkobiercy G.Gieschego", przy kopalni węgla „Rozbark" (wówczas kopalnia „Heinitz").

Podstawowe zadania jakie określano dla tej placówki to:



- ujednolicenie szkolenia ratowników górniczych,



- ujednolicenie wyposażenia stacji ratownictwa górniczego,



- wprowadzenie nowości technicznych do wyposażenia stacji,



- opracowywanie skutecznych metod przeciwdziałania zagrożeniom naturalnym w górnictwie,



- sprawowanie kontroli nad działalnością i doskonaleniem zawodowym ratowników w kopalniach górnośląskich.



Organizatorem Górnośląskiej CSRG w Bytomiu i jej pierwszym a zarazem wieloletnim dyrektorem, był asesor górniczy inż. E. Woltersdorf z Tarnowskich Gór.



Pierwsze prace umożliwiające podjęcie działalności Stacji zakończono w 1908r. Dalsze prace sprowadzały się do budowy pomieszczeń dla administracji, specjalistycznych laboratoriów oraz sztolni doświadczalnej. Ta ostatnia przeznaczona była głównie do badań materiałów wybuchowych dla potrzeb górnictwa w rejonie działania Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu i Halle.

W związku z oddaniem do użytku sztolni doświadczalnej, nazwę stacji zmieniono na Górnośląską Centralną Stację Ratownictwa Górniczego i Górnośląską Sztolnię Doświadczalną w Bytomiu. W urządzonych laboratoriach fizycznych i chemicznych stacji wykonywano analizy prób powietrza i gazów kopalnianych, aparatów oddechowych, analizy wody, badania paliw i materiałów stosowanych w górnictwie, w tym zwłaszcza materiałów wybuchowych i środków zapalczych. Do obserwacji zjawisk pogodowych i związanych z nimi pomiarów, urządzono stację meteorologiczną wyposażoną w najnowocześniejsze wówczas przyrządy. Urządzono też bibliotekę techniczną, która prenumerowała wychodzące w tym czasie czasopisma fachowe z zakresu górnictwa, ratownictwa górniczego

i medycyny.



W myśl przyjętego regulaminu, bytomska Stacja została zobowiązana również do udzielania pomocy kopalniom w przypadku większych awarii i zagrożeń. Zadanie to zobowiązywało Stację do utrzymywania odpowiedniego wyposażenia potrzebnego w akcjach ratowniczych w kopalniach.

Dla przykładu w 1912r. wyposażenie Stacji stanowiło: 20 aparatów oddechowych roboczych typu Draeger 1904/09, 1 aparat oddechowy roboczy typu Westfalia 1908, 1 aparat nurkowy, 5 kompletów wyposażenia dla ratowników-przewodników, 15 kompletów wyposażenia dla ratowników górniczych, 30 lamp elektrycznych, 1 aparat telefoniczny zamontowany na wózku kopalnianym, 6 przenośnych aparatów telefonicznych, 3 bębny kabla telefonicznego (1500m), 10 zapasowych podwójnych butli tlenowych, 2 aparaty reanimacyjne, prądownica wodna na kółkach, 1 agregat gaśniczy o pojemności 500 litrów CO2, 3 hydronetki, wózek z 500m węża pożarniczego, 8 gaśnic pianowych, 10 gaśnic suchych, 2 walizki wyposażone w narzędzia potrzebne przy wykonywaniu prac ratowniczych, 1 pompa elektryczna do przetłaczania tlenu, 18 butli tlenowych o pojemności 70 1, 20 przenośników na krążkach, 200m płótna wentylacyjnego, 6 noszy, 1 walizka ze środkami opatrunkowymi. Stacja dysponowała też zaprzęgiem konnym. Konserwację i naprawy sprzętu ratowniczego przeprowadzano w odpowiednio wyposażonych warsztatach Stacji. W warsztatach tych opracowano również nowe konstrukcje sprzętu ratowniczego, szczególnie do ochrony dróg oddechowych, oraz wykonywano naprawę aparatów oddechowych, stanowiących wyposażenie kopalń.



We współpracy z zakładami górniczymi oraz z odpowiednimi władzami Stacja prowadziła szkolenie członków kopalnianych drużyn ratowniczych. Do tego celu służyły pomieszczenia wykładowe i ćwiczebne. W Stacji szkolono ratowników górniczych, zastępowych, mechaników sprzętu ratowniczego i kierowników kopalnianych drużyn ratowniczych. Szkolenie prowadzone było w formie kursowej. Organizowano również kursy szkoleniowe z zakresu techniki strzelniczej dla osób dozoru kopalń i robotników zatrudnionych przy robotach strzałowych. Do przeszkolenia na członków drużyn ratowniczych kierowani byli doświadczeni górnicy, spełniający wymogi regulaminu, to jest: wiek 20 do 40 lat, wysoka sprawność fizyczna i psychiczna, oraz odpowiednie kwalifikacje zawodowe (preferowani byli cieśle, górnicy, rębacze, murarze). Obowiązkowi przeszkolenia w zakresie zasad postępowania w czasie akcji ratowniczej podlegały wszystkie osoby dozoru górniczego, włącznie z dyspozytorem kopalni.

Kursy szkoleniowe dla członków drużyn ratowniczych w początkowym okresie istnienia Stacji w Bytomiu trwały 10 dni, w latach dwudziestych okres szkolenia wydłużono do 15 dni.



Działalność Górnośląskiej CSRG w Bytomiu nie uległa większemu zahamowaniu

w okresie I wojny światowej. Ograniczeniu uległa jedynie działalność szkoleniowa.

Działania wojenne nie zmniejszyły również majątku trwałego Stacji bytomskiej. Jeszcze w okresie I wojny Światowej poszerzono zakres zadań Stacji w Bytomiu, poprzez powierzenie jej prowadzenia badań zawartości pyłu węglowego

w powietrzu kopalnianym. Badania te prowadzono w nowo zorganizowanym dla tego celu laboratorium chemicznym.



Po zakończeniu I wojny światowej okręg górnośląski stał się terenem spornym

i dopiero po kolejnych Powstaniach śląskich oraz przeprowadzonym plebiscycie na Górnym Śląsku w 1922r. wytyczona została nowa granica państwowa między państwem polskim i niemieckim. Część wschodnia okręgu weszła w skład Państwa Polskiego, a część zachodnia ze Stacją Bytomską w skład Państwa Niemieckiego. Jednak jeszcze przez parę lat Stacja ta nadzorowała i koordynowała działalność służb ratowniczych w kopalniach całego okręgu.



W drugiej połowie lat dwudziestych, nazwę stacji bytomskiej zmieniono na „Górnośląską Główną Stację Ratownictwa Górniczego i Sztolnię Doświadczalną w Bytomiu". Zmiana ta związana była z nową regulacją prawną spraw ratownictwa górniczego, ustaloną przez Wyższy Urząd Górniczy we Wrocławiu w 1924r.



W 1929r. w stacji w Bytomiu utworzono (stałe) górnicze pogotowie ratownicze wyposażone w samochody. Wymagało to zakupu nowych terenów pod budowę niezbędnych pomieszczeń. Zlokalizowano w nich dom noclegowy i stołówkę.

W skład pogotowia wchodzili członkowie kopalnianych drużyn ratowniczych, delegowali do niego na okres 7 dni w czasie, których pełnili całodobowy dyżur. Celem pogotowia było udzielanie pomocy zakładom górniczym w czasie likwidowania skutków zagrożeń.



Stacja była w tym okresie jednym z największych i najbardziej wszechstronnie działających ośrodków ratownictwa górniczego w ówczesnej Europie, a z jej doświadczeń korzystano w większości górniczych okręgów węglowych, w tym również polskich.

Stacja w Bytomiu nadzorowała działalność 19 kopalnianych stacji ratowniczych,

z których trzy odgrywały rolę wiodących w zachodniej części okręgu górnośląskiego. Były to stacje ratownicze w kopalniach:



- „Królowa Luiza" (późniejsza kopalnia „Zabrze", w której utrzymywano 262 ratowników,



- „Preussen" (późniejsza kopalnia „Miechowice"), w której utrzymywano 102 ratowników,



- „Castellengo" (późniejsza kopalnia „Jadwiga"), w której utrzymywano 41 ratowników.





W okresie II wojny światowej na zajętych przez Rzeszę Niemiecką ziemiach polskich wprowadzone zostało niemieckie prawo górnicze.

W Zagłębiu Górnośląskim wprowadzono jednolitą organizację ratownictwa górniczego. Górnośląskiej Głównej Stacji Ratownictwa Górniczego w Bytomiu powierzone zostały nadzór i kontrola nad wszystkimi służbami ratownictwa górniczego.

W konsekwencji zwiększono w tej Stacji ilość posiadanych urządzeń i sprzętu,

a także rozszerzono zakres działalności szkoleniowej, poprzez prowadzenie kursów w zakresie udzielania pierwszej pomocy medycznej.

W związku z zwiększeniem się liczby podległych Stacji kopani węgla, rozbudowano laboratoria fizyczne i chemiczne, umożliwiając wykonywanie zwiększonej ilości analiz powietrza.

W dodatkowy sprzęt wyposażono górnicze pogotowie ratownicze. Przydzielono Stacji 5 dodatkowych samochodów do przewożenia ratowników i sprzętu potrzebnego w akcjach ratowniczych w kopalniach.

Jednak ograniczono, a później w ogóle wstrzymano prowadzenie badań nad nowymi środkami i metodami prowadzenia prac ratowniczych. Ponadto ograniczono kontrolę stanu ratownictwa górniczego w kopalniach.



Na przełomie lat 1941-42 nastąpiła zmiana organizacji zarządzania Główną Stacją w Bytomiu. Utworzony został Górnośląski Związek dla Bezpieczeństwa Kopalń i Ratownictwa Górniczego, który przejął od Spółki Brackiej zarządzanie i utrzymywanie Stacji. Członkami nowego Związku zostały wszystkie górnośląskie przedsiębiorstwa górnicze, a jego celem było: budowanie, utrzymywanie oraz nabywanie na własność wszystkich urządzeń i sprzętu służącego zabezpieczeniu kopalń.



Powojenną działalność stacje ratownictwa górniczego w Bytomiu, Mikołowie i w Wałbrzychu rozpoczęły pod nadzorem Centralnego Zarządu Przemysłu Węglowego, w którym sprawy ratownictwa Górniczego podporządkowano Wydziałowi Bezpieczeństwa i Ratownictwa Górniczego.

W 1947r. zlikwidowana została stacja w Mikołowie a jej pomieszczenia przekazano Instytutowi Naukowo-Badawczemu Przemysłu Węglowego.

Stacje w Bytomiu, Sosnowcu i Wałbrzychu zostają przemianowane na okręgowe stacje ratownictwa górniczego (OSRG), przy czym stacji w Bytomiu powierzono rolę koordynatora działalności ratowniczej.



W 1948r. z istniejących trzech okręgowych stacji zostaje utworzone przedsiębiorstwo pod nazwą „Stacja Ratownictwa Górniczego Przemysłu Węglowego

w Bytomiu, (SRGPW) z OSRG w Bytomiu, Sosnowcu i Wałbrzychu". Przedsiębiorstwo miało swoją siedzibę w obiektach stacji bytomskiej.



Na początku Iat 50-tych rozpoczęto starania o uregulowanie problemu opieki zdrowotnej nad ratownikami górniczymi. W związku z tym w 1954 r. utworzono

w Bytomiu Ośrodek Badań Lekarskich Ratowników. Ośrodek przystosowano do przeprowadzania specjalistycznych badań lekarskich oraz rozwiązywania problemów, związanych z ochroną zdrowia ratowników górniczych.

Równocześnie w OSRG wprowadzono całodobowe dyżury lekarzy, którzy mieli obowiązek wyjeżdżać do akcji ratowniczych w kopalniach razem z górniczym pogotowiem ratowniczym, składającym się z 2 zastępów ratowniczych, delegowanych do OSRG z kopalń na okres 1 tygodnia.



W 1954r. w zakres działania SRGPW włączony zostaje całokształt: spraw związanych z wprowadzeniem elektrycznych lamp górniczych, w które wyposażeni zostają górnicy w kopalniach węgla, organizacją laboratoriów kopalnianych do wykonywania prób powietrza oraz z wyposażeniem załóg kopalń w górnicze pochłaniacze ochronne.



Dla zwiększenia zakresu pomocy udzielanej przez SRGPW kopalniom, przy OSRG w Bytomiu w 1957r. rozpoczęło działalność zawodowe pogotowie ratownicze,

w skład którego wchodzili skierowani z kopalń ratownicy o wysokich specjalistycznych kwalifikacjach.



Zasadnicze zmiany w strukturze organizacyjnej polskiego ratownictwa górniczego nastąpiły w 1958r. Na mocy uchwały Rady i Ministrów podjęto decyzję

o wprowadzeniu jednolitej organizacji ratownictwa górniczego w całym górnictwie. Nadzór i kontrolę ratownictwa w kopalniach podległych wszystkim resortom prowadzącym działalność górniczą powierzono SRGPW, zmieniając jednocześnie jej nazwę na „Centralną Stację Ratownictwa Górniczego" w Bytomiu. Centralna Stacja Ratownictwa Górniczego (CSRG) została przedsiębiorstwem państwowym resortu górniczego.



W 1958 r. powstają kolejne OSRG w Jaworznie, Tychach, Wodzisławiu Śląskim

i Zabrzu, jako dalsze jednostki terenowe CSRG. Dla realizacji zadań postępu technicznego w ratownictwie górniczym w CSRG utworzony zostaje Ośrodek Techniczno-Doświadczalny, który w następnych latach przekształcony zostaje

w szereg laboratoriów badawczych, zajmujących się-problematyką przeciwpożarową oraz zastosowaniem chemii i elektroniki dla potrzeb ratownictwa górniczego.

Staraniem CSRG i przy poparciu Wyższego Urzędu Górniczego zorganizowane zostają kolejne OSRG:



- w 1963r. dla kopalń surowców chemicznych z siedzibą w Kłodawie i Rudkach koło Kielc (zlikwidowana w 1972 r.), a w 1972r. w Tarnobrzegu-Machowie,



- w 1965r. dla kopalń rud żelaza w Częstochowie - Sabinowie, a w 1971r. w Lubinie dla kopalń rud miedzi,



- w 1976r. dla kopalń ropy naftowej i gazu ziemnego z siedzibą w Krakowie.





W 1970r. rozpoczęto budowę nowego obiektu stacji w Bytomiu, który oddany został do użytku w 1974 r.