Budowla synagogi wzniesiona została prawdopodobnie w latach 1633 - 64. Umiejscowiono ją w odległości około 300 m na północ od rynku, w centrum dzielnicy żydowskiej. W jej sąsiedztwie znajdowały się budynki użyteczności gminnej: mieszkanie rabina, dom talmudyczny itp. Do elewacji północnej przylegał cmentarz, używany od 1565 r.

Synagoga w Chmielniku wzniesiona została na mocy przywileju Krzysztofa Gołuchowskiego z roku 1630. Zakończenie budowy nastąpiło w 1636 roku. W ciągu swego istnienia ulegała ona wielokrotnym przeróbkom i zmianom. Z pierwotnej budowli zachowała się jedynie bryła i układ wnętrz.

Pierwsza synagoga w Chmielniku była z pewnością budowlą drewnianą. W XVIII wieku dowodem na jej istnienie była adnotacja zawarta w protokole wizytacji biskupiej z 1748 roku. W protokole tym informowano również że Żydzi Chmielniccy rozpoczęli budowę synagogi murowanej („ex muro”), lecz po śmierci kardynała Jana Aleksandra Lipskiego, biskupa krakowskiego zrezygnowano z budowy.

Budynek synagogi wzniesiono na planie prostokąta, z jednoprzestrzenną salą modlitw, z dwudzielnym przedsionkiem na parterze i, prawdopodobnie, emporą dla kobiet nad nim. Cechy budownictwa nawiązują do renesansowego stylu sakralnego budownictwa żydowskiego. Zachowane sklepienie krzyżowe pochodzi z przebudowy synagogi po pożarze, jaki miał miejsce w 1849 r. Z tego okresu pochodzą też sztukaterie w postaci kół i prostokątów, nawiązujące do stylu rokoko; forma czterospadowego dachu, gzyms koronowy otaczający budowlę, a także - przypuszczalnie - podział elewacji: czteroosiowy układ fasady północnej i południowej, oraz dwuosiowy wschodniej; oraz jej dekoracja.

Dziewiętnastowieczne przebudowy zatarły w dużym stopniu pierwotny wygląd i proporcje bóżnicy. Jednakże jej pierwotny układ jest czytelny. Wnętrze synagogi składa się z kwadratowej sali modlitw, dwuizbowego przedsionka na parterze i empory żeńskiej nad nim. Zachowane elementy dekoracji w Sali Modlitw są bogate, oprócz sklepienia, składają się na nią fantazyjne kapitele podtrzymujące gzyms oraz okrągłe okno z ozdobnym obramowaniem znajdujące się na ścianie wschodniej.

Ostatnie ze zmian miały miejsce 1942 roku. Niemcy usunęli wówczas cały ruchomy wystrój synagogi, położyli prowizoryczny strop drewniany w sali modlitw, rozebrali balustradę oddzielającą emporę kobiecą, zaś jedno z okien w elewacji północnej sali modlitw zamienili na otwór wejściowy. Do chwili obecnej zachowały się oryginalne obramienia okien.
źródło :