Synagoga w Łańcucie jest jednym z cenniejszych zabytków barokowej sztuki sakralnej w Polsce. Decydują o tym przede wszystkim bogate polichromie i sztukaterie wewnątrz budynku. W swojej historii aż dwukrotnie cudem uniknęła całkowitego zburzenia.

Została wybudowana przez Stanisława Lubomirskiego w 1761 r., podczas II wojny światowej hitlerowcy podpalili ją ale dzięki błyskawicznej interwencji ordynata łańcuckiego Alfreda Potockiego, pozwolono ugasić pożar. Potem w synagodze ulokowano magazyn zboża, który mieścił się tam aż do 1956 r. W tym roku Miejska Rada Narodowa w Łańcucie podjęła decyzję rozbiórce budynku. Synagogę uratował wtedy dr Władysław Balicki, dzięki ultimatum, jakie postawił radnym radnym: albo zostawią synagogę w spokoju, albo nie będzie obchodu sześćsetlecia miasta. Budynek przetrwał, a w jego wnętrzu dr Balicki zorganizował wystawę z okazji sześćsetlecia Łańcuta. W latach 60. rozpoczął się remont przeprowadzony w oparciu o oryginalne plany sporządzone w XIX w. i odnalezione w archiwach Uniwersytetu Warszawskiego.

W 1979 r. synagogę przejęło Muzeum-Zamek w Łańcucie. W latach 1983-1990 muzeum gruntownie odremontowało zabytek. Ostatnią inwestycją muzeum była tablica zawieszona na ścianie synagogi, upamiętniająca wkład Polaków w ratowanie dziedzictwa kulturowego społeczności żydowskiej.

Słynna barokowa synagoga przeszła już w ręce Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP. Związek ubiegał się o odzyskanie świątyni od 2002 r. Przez blisko 30 ostatnich lat właścicielem synagogi było Muzeum-Zamek w Łańcucie. Dzięki pracom konserwatorskim udało się odkryć zamalowane po wojnie XVIII-wieczne polichromie. Przywrócenie synagodze dawnego blasku trwało siedem lat i pochłonęło ponad trzy miliony zł. Pilnie potrzebne są jednak dalsze prace renowacyjne. Synagoga jest udostępniona do zwiedzania[1].

W przedsionku zgromadzono zebrane po wojnie macewy ze zniszczonych przez Niemców dwu cmentarzy żydowskich w Łańcucie. Są one przykładem typowej kamieniarskiej ornamentyki i symboliki. Po prawej stronie znajduje się mała sala modlitewna, tzw. lubelska, służąca niegdyś na posiedzenia kahału i sądu rabinackiego. W wnętrzu modlił się Jasnowidz z Lublina (Jakub Icchak Horowitz) ze swymi chasydami.

Główna sala ma plan kwardatu z architektoniczną bimą pośrodku. Sala jest obniżona w stosunku do otoczenia budynku przez co zyskuje większą przestrzeń wewnątrz. Na wschodniej ścianie znajduje się Aron ha-Kodesz - wnęka mieszcząca kiedyś szafę do przechowywania zwojów Tory. Z boku przed nią stał świecznik - menora. Powyżej Aron ha-Kodesz znajdują się drewniane tablice dekalogu w snycerskim ornamencie. Jest to jedyny drewniany element zachowany z dawnego wyposażenia. Powyżej Aron ha-Kodesz umieszczono interesujące symbole: dłonie wzniesione w geście błogosławieństwa - symbolizują one kapłaństwo. W Łańcucie otacza je dodatkowo ornament roślinny i wieńczy korona symbolizująca Torę jednoczącą cały naród żydowski w rozproszeniu. Wnętrze sali obiega gzyms syryjski, który oddziela dolną partię ścian wznosząc się nieco nad drzwiami i wnęką ołtarzową. Jest on gruby, bogato profilowany i kolorowy. Powyżej gzymsu znajdują się arkady wypełnione malowanymi tekstami hebrajskich modlitw przewidzianych na kolejne święta. Najstarsze na wschodniej ścianie pochodzą z XVIII, dalsze z XIX, a niektóre z XX w. U dołu w obramowaniu podane jest nazwisko fundatora każdej polichromii.

Przestrzeń pomiędzy oknami i wokół nich wypełniają stiukowe dekoracje pochodzące z drugiej połowy XVIII w. Obfitują one w sylwetki zwierzęce i bogate roślinno-racailowe wzory. Ponad gzymsem umieszczono również znaki zodiaku w medalionach. Przestrzeń ponad znakami zodiaku aż do mniejszego gzymsu wypełniono motywami wyobrażającymi kolejne święta. Zharmonizowano je z czasem wskazywanym przez zodiak. Na przykład w okresie znaku "bliźniąt" przypada Święto Tygodni, podczas którego bożnicę przyozdabiano zielonymi gałązkami - symbolizuje je pełen zieleni krajobraz.

Po środku sali znajduje się murowana bima, cztery grube kolumny wspierają sklepienie, a między nimi tworzy się mała kopuła. Na sklepieniu bimy polichromia z biblijnym lewiatanem. Nad bimą jest polichromia z 1906 r., przedstawiająca sceny biblijne: kuszenie Adama w raju, ofiarę Kaina i Abla, arkę Noego i ofiarę Izaaka.

Synagoga została oznaczona na austriackim planie katastralnym z 1849 r. [2]

źródło :1.
2.