Budynek giełdy o pałacowo zamkowym charakterze, łączący w sobie cechy neogotyku i neorenesansu.

Historia



W 1863 r. rozpisano pierwszy we Wrocławiu otwarty konkurs architektoniczny na nowy budynek giełdy. Zwycięzcą został Karl Lüdecke, który nadesłał 2 lub 3 prace (neogotyckie i neorenesansowe). Zrealizowany w latach 1864-67 projekt stanowił wypadkową wszystkich jego propozycji. W niezmienionym kształcie budynek przetrwał do roku 1928, kiedy to zdecydowano się przebudować wnętrza, nadając im nowocześniejszy wygląd. Autorami przebudowy byli Heinrich Lauterbach i Herbert Eras, którzy zaproponowali nowy strop, modernistyczny wystrój sali głównej i kilku pomieszczeń oraz rozbudowę zachodniej części budynku. Od 1945 r. budynek był własnością milicyjnego klubu sportowego Gwardia. W 1952 r. przebudowano go na halę sportową.



Budynek usytuowany w reprezentacyjnym punkcie miasta, murowany, z cegły, tynkowany w sposób imitujący boniowanie, trzykondygnacyjny (attyka kryje od pd. 4. kondygnację), podpiwniczony. Założony na planie kwadratu, z prostokątną salą giełdową otoczoną galeriami, zajmującą środkową część gmachu. W elewacji frontowej (od ul. Krupniczej) pięcioprzęsłowy portyk wgłębny z wejściem głównym, flankowany płytkimi ryzalitami. W elewacji pd. (od str. promenady) w parterze ciąg portres fenetres, zwieńczony na osi balkonem na wspornikach, z maswerkową balustradą rozciągniętą na całej szerokości elewacji. Naroża gmachu i ryzalitów zwieńczone ośmiobocznymi, nadwieszonymi wieżyczkami z maswerkową balustradą. Otwory okienne zamknięte ostrołucznie, w ostatniej kondygnacji prostokątne w ostrołucznym obramieniu. Elewacja pn. pozbawiona jest dekoracji architektonicznej, pozostałe elewacje zdobią ornamenty i rzeźby tworzące bogaty program ikonograficzny, poświęcony gł. gałęziom gospodarki śląska (m. in. piaskowcowe personifikacje rolnictwa, handlu, pasterstwa i żeglugi, autorstwa Karla Kerna oraz alegorie hutnictwa, górnictwa, herb Wrocławia, Śląska i Prus, atrybuty przemysłu i handlu, data budowy i ozdobne ornamenty wykonane przez Hermanna Michaelisa). Obiekt dostępny.



Oprac. Teresa Przydróżna, OT NID we Wrocławiu, 20-11-2015 r.



Źródło:

(CC BY-NC-ND 3.0)

Ulica Krupnicza do 1. poł. XIX w. była ślepą drogą. Do wybuchu wieży prochowej w 1749 miała szachulcową zabudowę, od strony fosy poprzecznie zamykały ją drewn. koszary gwardii; miała 19 działek, które systematycznie byty scalane. Ulica przeszła 2 fazy modernizacji: ok. 1840-60 (pierzeja zach.) i ok. 1900 (pierzeja wsch.). Około 1843 wybudowano kładkę nad fosą, przebud. w latach 60. XIX w. w szeroki most, ok. 1900 wyburzono część domów przy ul. Kazimierza Wielkiego i otwarto widok na nową bibliotekę miejską, co wiązało się także z poszerzeniem ul. Krupniczej i wprowadzeniem na nią tramwaju.

Zachowane do dziś w zach. pierzei 4-kondygnacyjne domy powstawały od ok. 1840 w związku z modernizacją okolicy: nową zabudową pl. Wolności, otwarciem dworców Dolnośl.-Marchijskiego i Świebodzkiego, Król. Sądu, później Nowej Giełdy. Powstałe wówczas obszerne, na ogół 2-traktowe kamienice, reprezentują wczesną fazę historyzmu od form klasycyst., poprzez neorenes. do neogotyckich. Do najstarszych kamienic należy dom nr 5 z 1840, 4-osiowy, z oknami nakrytymi segmentowymi naczółkami. Parter i I piętro przebudowano w 1881 i zaadaptowane na sklepy (parter) i drukarnię (I piętro). W 1842 przebudowano sąsiedni dom nr 3, 10-osiowy, który uzyskał takie same klasycyst. formy stylowe, jak dom nr 5, miał jednak wyższe kondygnacje. W 1897 przekształcono parter i I piętro, w 1921 na I piętrze utworzono dużą salę dla potrzeb Tow. Przyjaciół. Najokazalszą kamienicą jest Pokoyhof z 1853. Budowa jej była impulsem dla przebudowy kolejnych obiektów w pierzei zachodniej. W 1854 wzniesiono 6-osiowy dom nr 9, o bardzo prostych formach, którego elewacja w całości jest boniowana. W 1855 powstał 9-osiowy dom nr 7 w wyszukanej neogot. stylistyce, w którym wyróżniają się skrajne 2-osiowe pseudoryzality z oknami ujętymi oślim grzbietem (II piętro) i dekor. maswerkami. Najpóźniejsza jest kamienica nr 11, 5-osiowa, wzniesiona w 1858 w stylu neorenesansu florenckiego, z półkoliście zakończonymi oknami i ozdobnym gzymsem koronującym.

Początkowo przy ul. Krupniczej stało 10 domów 4 lub 5-kondygnacyjnych, w stylu od późnego baroku, poprzez klasycyzm do prostego neorenesansu. W ciągu XIX w. niektóre z nich zostały przebud. i scalone. W 1899 wytyczono nową linię zabudowy, rozbierając budynki w pierzei wsch. i ok. 1900 poszerzając ulicę z 10 m do 18 m. Jako pierwsza w 1900 powstała na miejscu pierwotnej siedziby gminy żyd. narożna 5-kondygnacyjna kamienica handl.-mieszkalna nr 10 z wejściem od pl. Wolności 11, wzniesiona wg proj. arch. Wilhelma Hellera oraz braci Maxa i Paula Guntherów, właścicieli domu. Parter i I piętro przeznaczone byty na sklepy i lokale, co znalazło odbicie w dużych witrynach. Elewację rozczłonkowano wykuszami, balkonami i szczytami z dekoracją secesyjną. Paralelę do tej kamienicy stanowił okazały 5-kondygnacyjny budynek handl. na rogu z ul. Kazimierza Wielkiego z 1902 wg proj. L. Schlesingera (ul. Krupnicza 2/4) z ozdobnymi wykuszami, neorenesans. szczytami i seces. dekoracją (dziś przebud., pozbawiony detalu archit.). Pomiędzy nimi, pod nrem 6/8, R. i R. Ehrlichowie zaprojektowali w 1910 dla zasiedziałej tu rodziny Hamburgerów modernist. dom handl.-przem. o żelbetowej konstrukcji (ob. częściowo hostel), 5-kondygnacyjny, 4-osiowy w części pn. i 4-kondygnacyjny, 8-osiowy w części pd. (ob. nadbudowany). Oryginalną fasadę, w części pn. złożoną z 4 wykuszy z trójdzielnymi oknami wykuszowymi rozdzielonymi pilastrami, zdobią płyciny z m.in. symbolami handlu i pracy. W 1909 umieszczono tu kinematograf. Nowa pierzeja wsch. nadała ulicy wielkomiejski charakter.

Krupnicza jako jedna z nielicznych ulic na Starym Mieście zachowała prawie w całości swój pierwotny wygląd. W 2007-09 przeprowadzono gruntowny remont pierzei zachodniej.

Agnieszka Zablocka-Kos

Ulica Pawła Włodkowica – jedna z ulic na wrocławskim Starym Mieście, niegdyś biegnąca wzdłuż linii zewnętrznych murów miejskich na południowo-zachodnim ich odcinku, ale od ich wewnętrznej strony; jej historyczna nazwa – Wallstraße – oznacza "ulicę Wałową". Zaczynała się przy Bramie Mikołajskiej i stamtąd biegła na południe i południowy wschód aż do Schweidnitzer Straße (dzisiejszej Świdnickiej).

O godzinie 3:00, przed świtem, 21 czerwca 1749 piorun uderzył w basztę stojącą na miejscu dzisiejszej kamienicy nr 6 przy ul. Włodkowica.W jej wnętrzu znajdowało się dwa tysiące beczek prochu, które eksplodowały, znosząc z powierzchni ziemi okoliczną zabudowę, w znacznej części drewnianą, a nawet uszkadzając odległy o ponad pół kilometra murowany kościół Bożego Ciała przy ul. Świdnickiej i niszcząc okna od strony południowej w kościele św. Elżbiety. Znaczną grupę – około 1/3 – wśród 60 zabitych i dwustu rannych stanowili Żydzi – liczni mieszkańcy w okolicach Wallstraße i Graupenstraße (dzisiejszej Krupniczej)[6]. Po tej katastrofie na miejscu zniszczonych wybudowano nowe domy.

Po zburzeniu na polecenie napoleońskich władz okupacyjnych fortyfikacji miejskich po roku 1807 na miejscu murów urządzona została miejska promenada spacerowa wzdłuż Fosy Miejskiej. Możliwa stała się zabudowa nie tylko północno-wschodniej i północnej pierzei Wallstraße (tam stanęła zwarta mieszkalna zabudowa miejska), ale także pierzei południowo-zachodniej i południowej (tu pierwotnie budowano jedynie parterowe obiekty gospodarcze).

Przy Wallstraße (Włodkowica) powstały w XIX wieku liczne obiekty związane z funkcjonowaniem wrocławskiej gminy żydowskiej. M.in. w 1820 nabyto posesję w kwartale pomiędzy ulicą św. Antoniego 35 a Włodkowica 5-9, i kilka lat później zbudowano na niej synagogę Pod Białym Bocianem; na posesji nr 14 powstało w 1854 Żydowskie Seminarium Teologiczne. Dziś również siedziba Gminy Wyznaniowej Żydowska we Wrocławiu mieści się przy ul. Włodkowica nr 9.

Przy Wallstraße nr 4 zlokalizowana była rezydencja hrabiów Ballestremów.

Wschodnia część dawnej Wallstraße, pomiędzy Krupniczą a Świdnicką, przebiegała wzdłuż Exercierplatz ("Placu Ćwiczeniowego", dziś Plac Wolności) i wzdłuż południowego skrzydła rozbudowanego ok. 1845 zamku królów pruskich. Odcinek ten został wyłączony z tej ulicy w 1916; skrajna wschodnia jego część, tuż przy Świdnickiej, pomiędzy budynkiem Opery a Hotelem Monopol nazwana została Agnes Sorma Straße[7], pozostałą część, aż do Krupniczej, włączono do Schloßplatz ("Plac Zamkowy" na miejscu wcześniejszego "Ćwiczeniowego"). Od tego czasu ulica Włodkowica liczy około 0,47 km długości.

Po zniszczeniach podczas ostrzału Festung Breslau wiosną 1945 zabudowa ulicy uległa poważnym uszkodzeniom lub zniszczeniu, w części jednak w późniejszych latach ją odbudowano. M.in. w budynku nr 20 położonym w sąsiedztwie skrzyżowania z ul. Ruską znajduje się dziś urząd stanu cywilnego. Patronem ulicy został Paweł Włodkowic.

Źródło: Autorzy: Licencja: CC-BY-SA 3.0