Pałac Spiski - jeden z rynkowych pałaców, kiedyś rezydencja Lubomirskich, dziedzicznych starostów Spisza, od którego wywodzi się nazwa rezydencji.
Obiekt ma wyjątkowo, nawet jak na Kraków, powikłaną historię. To co dziś uważamy za Pałac Spiski to gmach rozbudowany ok. 1735 dla wojewody krakowskiego Teodora Konstantego Lubomirskiego. Powstał w wyniku scalenia pierwotnego Pałacu Spiskiego (południowa część działki) oraz kamienicy Schedlów (posesja północna). Połączenie działek dało miejsce pod wyjątkowo obszerną rezydencję. Stary Pałac Spiski, to pierwotnie kamienica Maciejowskich, której dzieje materialne sięgają końca XIII w. Nazwę otrzymał po przejęciu przez Sebastiana Lubomirskiego, starostę spiskiego, na początku XVII w. Gmach, przez dziesięciolecia znajdujący się w rękach rodu, stopniowo przebudowywano i modernizowano. Doszukiwano się w tych przemianach m.in. projektów słynnego Tylmana z Gameren. Przepych wyposażenia pozwalał Lubomirskim gościć m.in. Jana III Sobieskiego. Prace kontynuowano, aż do roku 1710. Sąsiednia kamienica, o równie długiej metryce, była własnością krakowskich rodzin patrycjuszowskich, m.in. Bethmanów, a nazwę wzięła od rodziny drukarzy, którzy byli jej posiadaczami w XVII stuleciu. W XVIII w. kamienica popadła w ruinę, a plac i resztki murów zawalonego w 1726 domu Łodzińscy odstąpili Lubomirskim. Teodor Konstanty Lubomirski dokonał przebudowy gmachu. Pozostawił układ starego pałacu, ale dobudowano klatkę schodową z dwubiegowymi schodami (zachowane częściowo), powstałą dwukondygnacyjna sala balowa i liczne, reprezentacyjne sale w amfiladach. Nowy gmach otrzymał efektowną, zwieńczoną kartuszami herbowymi fasadę. W XVIII w. pałac często zmieniał właścicieli (Massalcy, T. Czacki), a w 1799 kupił go Jacek Kluszewski, dzierżawca Sali Balowej (urządzał tam przedstawienia teatralne i operowe) i właściciel sąsiedniego Pałacu pod Krzysztofory. Po zajęciu miasta przez Austriaków w 1796, w pałacu zamieszkał gubernator, po nim inni habsburscy oficjele. W następnych latach pałac był siedzibą austriackich władz administracyjnych, a parter zajmowały eleganckie sklepy. W 1808 przebudowano fasadę - usunięto przebrzmiałe herby, mezzaninę III piętra przebudowano w standardową kondygnację. Potężny gmach, nieco nadwątlony przez pożar w 1809, miał licznych właścicieli (często ułamkowych) i nie mniejszą liczbę użytkowników. Urzędowały tu władze: komisja gubernialna, ekspozytury rządu krajowego, starostwo i delegatura Namiestnictwa. W gmachu znajdowały się też służbowe apartamenty ich szefów. By ich pomieścić przebudowano kolejny raz najwyższą kondygnację, a dach zmieniono na dwuspadowy (1847). Obszerne mieszkanie na pierwszym piętrze w pałacu Spiskim zajmowała Henrykowa Lubomirska, a przez podnajęcie części sąsiednich Krzysztoforów stworzyła imponujący apartament. Znalazło się jednak miejsce na żeńskie gimnazjum, pierwsze krakowskie kino, redakcję IKC-a oraz galerię Związku Artystów Polskich. Najbardziej znanym z użytkowników był sklep towarów kolonialnych i restauracja Antoniego Hawełki, który przeniósł się tu z Krzysztoforów w 1913. Zajął nowo zbudowaną oficynę oraz elegancką sale na piętrze, z dekoracyjnym fryzem pędzla Włodzimierza Tetmajera. Prace te były elementem modernizacji gmachu przeprowadzonej w latach 1911-1920, według projektu Kazimierz Wyczyńskiego i Ludwika Wojtyczki, remont. 1950 i 1967. Objęły one także frontowy lokal słynnej firmy kolonialno-winiarskiej Grosse, która działa w latach 1879-1950 (tzw. delikatesy, kiedyś elegancki sklep, dziś zwykły spożywczy bez duszy). W 1945 gmach zawłaszczyły rozmaite związki zawodowe. Dziś głównym użytkownikiem jest Uniwersytet Jagielloński.

Restauracja została otwarta tuż przed świętami Bożego Narodzenia 1876 r. w kamienicy nr 41. Był to wówczas skład towarów kolonialnych, delikatesów, win i wszelkich owoców południowych, a nad wejściem umieszczono ogromny szyld. "Pod Palmą - Antoni Hawełka". Kilka lat później właściciel przeniósł swoją działalność spożywczo-gastronomiczną na sąsiednią pierzeję Rynku - do Pałacu Krzysztofory. Po śmierci Hawełki w 1894 r., jego dzieło kontynuował zaufany subiekt - Franciszek Macharski, który po raz kolejny znowu przeniósł firmę do kamienicy obok, tym razem do Pałacu Spiskiego, Tam właśnie w 1911 r. na parterze otworzył sklep kolonialny oraz znakomitą restaurację z obszerną salą o imponującym wystroju. Lokal prowadził z bratankiem, dr. Leopoldem Macharskim, ojcem metropolity krakowskiego - Franciszka Macharskiego. Restauracja Hawełka stała się legendą krakowskiej gastronomi, zasłynęła również z balów i przyjęć, gromadzących elitę miasta. Bywali tu członkowie władz Małopolski i Krakowa, profesura, palestra, lekarze, artyści, redaktorzy, a także kupcy, przedstawiciele świata biznesu oraz finansjery. "Hawełka" była jedną z pierwszych firm w Krakowie, gdzie dla wygody klientów w styczniu 1900 założono telefon.

Do tradycji tych nawiązują coroczne bożonarodzeniowe spotkania, organizowane od 10 lat przez Jacka i Zbigniewa Englów (obecnych właścicieli lokalu).

Pałac Krzysztofory należy do najpiękniejszych i najokazalszych pałaców miejskich w Krakowie. Nazwa budynku pochodzi od imienia św. Krzysztofa, patrona średniowiecznej kamienicy, która niegdyś w tym miejscu się znajdowała. W XIV w. kamienica należała do rodu Spycymirów, w XV w. przeszła w ręce wpływowej rodzinny kupieckiej Morsztynów.

Zabudowania pałacowe powstały w XVII w. w wyniku połączenia gotyckich kamienic, usytuowanych u zbiegu Rynku Głównego oraz dzisiejszej ul. Szczepańskiej. Prace budowlane zainicjował w 2 ćwierćwieczu XVII w. marszałek nadworny koronny Adam Kazanowski. Zasadnicza przebudowa obiektu została dokonana przez architekta Jakuba Solariego w latach 1682-1684 na zlecenie ówczesnego właściciela budynku Wawrzyńca Jana Wodzickiego. Z czasów XVII-wiecznej przebudowy pochodzi piękna arkadowa loggia, którą tworzy pięć łuków wspartych na podwójnych toskańskich kolumnach, w układzie palladiańskim.

Pomieszczenia pałacowe na I piętrze tworzą amfiladowy układ różnej wielkości komnat, wśród nich Sala Fontany, to jedno z najbardziej reprezentacyjnych miejsc w Pałacu. Jej nazwa to swoisty hołd oddany znanemu włoskiemu rzeźbiarzowi i sztukatorowi - Baltazarowi Fontanie. W miejscu tym, wypełnionym portretami dawnym obywateli Krakowa, podziwiać można dzieło artysty - nawiązujący do mitologii stiuk sufitowy "Strącenie Faetona".

W 1773 r. pałac nabył biskup krakowski Kajetan Sołtyk. W końcu XVIII w. budynek stał się własnością starosty brzegowskiego Jacka Kluszewskiego, współtwórcy teatru krakowskiego.

Na przestrzeni wieków w pałacu gościło wiele znakomitych osobistości, w tym władcy polscy: królowie Jan Kazimierz Waza, Michał Korybut Wiśniowiecki oraz Stanisław August Poniatowski. Tutaj w 1809 r. przebywał książę Józef Poniatowski.

W okresie powstania krakowskiego, w lutym 1846 r. w budynku pałacu Krzysztofory miał siedzibę Rząd Narodowy na czele z Janem Tyssowskim. Podczas wydarzeń Wiosny Ludów w 1848 r. tutaj spotykali się przedstawiciele Komitetu Obywatelskiego, a następnie Komitetu Narodowego w Krakowie.

W 1914 r. w gmachu mieściło się biuro werbunkowe Legionów Polskich, a także biura Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN).

W 1965 r. pałac Krzysztofory został przekazany Muzeum Historycznemu Miasta Krakowa.

Za

/p>