Cmentarz Żydowski przy ul. Lotniczej 51 we Wrocławiu (tzw. Nowy Cmentarz Żydowski) – piąta największa nekropolia żydowska w Polsce (zaraz po Łodzi, Warszawie, Krakowie i Białymstoku). Zajmuje on powierzchnię ok. 11 hektarów, która pokryta jest niezwykłymi nagrobkami, znajdującymi się wśród powalonych drzew i obecnego wszędzie bluszczu. Jego powstanie było związane z brakiem miejsca na Starym Cmentarzu Żydowskim przy ul. Ślężnej.

Cmentarz wpisany jest do rejestru zabytków – obecnie jest on nekropolią Gminy Żydowskiej we Wrocławiu.

Cmentarz można zwiedzać w każdą niedzielę w godzinach 9.00-13.00. Wstęp jest bezpłatny.
Pod koniec XIX wieku zaczęło brakować miejsca na cmentarzu przy ul. Ślężnej, wówczas to starszy gminy żydowskiej Eduard Sachs podjął się starania o przydzielenie nowego miejsca. Zakupiono wówczas we wsi Cosel (Kozanów) przy Szosie Berlińskiej (późniejsza Flughafenstrasse, obecnie ul. Lotnicza) 50 mórg ziemi. W 1900 r. teren ten został ogrodzony, po czym wykonane zostały niezbędne prace ziemne, w maju kolejnego roku rozpoczęto prace budowlane, a już 14 lutego 1902 r. nekropolia została poświęcona i otwarta.

Plan zagospodarowania cmentarza przewidywał uczynienie z niego obiektu robiącego wrażenie na każdym przechodniu. Na terenie cmentarza powstała monumentalna kaplica cmentarna, połączona była dwudziestometrowym arkadowym krużgankiem z budynkiem kostnicy. Zespół tych budynków znajdował się po lewej stronie od głównego wejścia na cmentarz. Na tej samej wysokości, lecz z prawej strony głównej alei, został wybudowany dwupiętrowy dom zarządu. Mieściła się w nim kancelaria, kwiaciarnia, mieszkanie ogrodnika, inspektora oraz grabarza. Głównymi projektantami budynków zaplecza byli bracia Paul i Richard Ehrlich, znani we Wrocławiu m.in. z takich projektów jak wrocławski Szpital Żydowski – obecnie szpital kolejowy przy ul. Wiśniowej. Przestrzenne zagospodarowanie cmentarza, powiększonego po 1918 r. do ponad 11 hektarów (aż po ulicę Pilczycką), przypominało romantyczny park krajobrazowy. Ciekawostkę może stanowić fakt, iż układ ścieżek nie posiada, jak to było zazwyczaj, charakteru równoległego ani prostopadłego. Na terenie cmentarza zasadzono aleje drzew i różane klomby. Były one doglądane przez zatrudnionego na cmentarzu ogrodnika. W południowo-wschodniej części cmentarza, ogrodnik ten sadził i pielęgnował młode sadzonki. Do dziś zachowały się pozostałości po domkach ogrodnictwa, są one jednak w znacznej części spalone.

W południowej części cmentarza utworzono, po I wojnie światowej, pole honorowe (58 m x 28 m), które zostało poświęcone pamięci żydowskich żołnierzy poległych na froncie. Na jego szczycie stanął owalny tolos, na którym zostały wyryte 432 nazwiska żołnierzy.

W czasie II wojny światowej z polecenia NSDAP w budynkach cmentarza urządzono stację szpitalną. Resztę budynków przeznaczono dla mieszanych rodzin aryjsko-żydowskich na lokale mieszkalne. Po zamknięciu lecznicy, mieszane małżeństwa zostały wywiezione do obozów w Gross-Rosen i Bergen-Belsen, obiekt zaś oddano pod nadzór i użytkowanie wojsku. Jedynie kostnica służyła zgodnie z przeznaczeniem. Także podczas wojny na cmentarzu utworzono zbiorową mogiłę, w której pochowano grupę więźniów z obozu koncentracyjnego.

W latach powojennych (po 1960 r.) budynek zarządu i kaplica zostały wysadzone w powietrze. Obecnie na cmentarzu znajduje się wiele podniszczonych już bądź zdewastowanych zabytków. Na niektórych grobach dostrzec można ślady po kulach – co może świadczyć o tragicznych wydarzeniach, jakich świadkiem było owe miejsce. Po wojnie cmentarz zwrócono prawowitym właścicielom i służy jako nekropolia Gminy Żydowskiej we Wrocławiu do dziś.
Źródło: Strona dokładnie dokumentująca cmentarz: