Historia tego miejsca, zawanego przez miejscową ludność "Smoczym Gardłem", "Smoczym Labiryntem" czy " Wężowiskiem", położonego u wylotu doliny Bystrzycy Dusznickiej rozpoczyna się w XIV w. Właśnie w tym czasie zaczął się tu rozwijać ośrodek górnictwa i hutnictwa żelaza w oparciu o występujące w okolicy niewielkie pokłady rud żelaza - limonitu i hematytu. Żródła pisane podają, że w 1408 r. istniała w tym rejonie kuźnica, która nazwalibyśmy dziś prymitywną hutą żelaza. Po ok. 400 latach eksploatacji wyczerpały się niewielkie złoża surowca, zaprzestano więc wydobycia a wraz z tym i produkcji. Lejarnia (niem. Schmeltze), jak określano ten typ zakładu w XVIII w., upadła.
W tym czasie następuje rozwój Dusznik Zdroju jako uzdrowiska. Ulega przeobrażeniu również Dolina Strążyńska. Położona przy drodze do coraz popularniejszego Zieleńca (niem. Grunwald) była odwiedzana teraz przez kuracjuszy. Nic dziwnego, że dusznicki cieśla zbudował tutaj na przełomie XVIII i XIX wieku "schronisko ciesielskie", gdzie turyści mogli nie tylko odpocząć ale i się posilić.
Po kolejnych stu latach powraca jednak zainteresowanie hutnictwem w tym rejonie. W dynamicznie rozwijającym się kurorcie wzrosło zapotrzebowanie na materiały budowlane czyli oprócz typowych jak cegła, drewno i kamień również żeliwo i stal. Toteż nic dziwnego, że dwóch żydowskich finansistów z Berlina, braci Józefa i Natana Mendelssohnów, zainteresowało się wybudowaniem w Dolinie Strążyńskiej huty z prawdziwego zdarzenia. Odkupują tereny i pozostałości dawnej lejarni (odlewnia żeliwa) i ropoczynają działalnośc metelurgiczną. Kamień węgielny pod nową hutę wmurowano 18 sierpnia 1822 r. Od tego czasu miejsce to nazywane jest Dolina Hutniczą (Schmeltztal). Do napędzania licznych urządzeń technicznych wykorzystano energię płynącej Bystrzycy Dusznickiej, wykopano nawet staw umożliwiający spiętrzenie wody. Postawiono dwa wielkie piece, do opalania których wykorzystywano węgiel z pobliskiego Podgórza (Kolau Tal). Wegiel wydobywano też eksploatując płytko zalegające złoża na zboczu Orlicy, przy Czarnym Potoku, obok kaplicy św. Trójcy czy poza Dusznikami. Rozbudowano sieć dróg dojazdowych do Podgórza i Zieleńca. W wyniku nagłego zaniku źródeł mineralnych przy prowadzonej budowie jednego z domów, magistrat Dusznik zakazał wydobycia rud w promieniu do 1000-1500 kroków od źródeł. Przepis uderzył zwłaszcza w Mendelssohnów, którzy interweniowali u władz państwowych, ale bez skutku. W piśmie z 27 kwietnia 1824 r. urzędnik królewski orzekł, że nie mają co liczyć na specjalne ułatwienia i kazał słuchać władz miasta, jak, gdzie kopać i w jaki sposób przewozić rudę przez centrum zdroju, zwłaszcza w sezonie letnim. Był to spory problem dla Mendelssohnów, bo w latach 1840-50 odlewnia, która zatrudniała wówczas 300 pracowników, zaopatrywała Duszniki oraz okolicę w coraz popularniejsze żeliwo. To tu, do posiadłości swych stryjów, w 1823 r. przybywa 15-letni wówczas Feliks Mendelssohn-Bartoldy, autor słynnego "Marsza weselnego". Podobno przyjeżdżał częściej, krążą legendy mówiące, że pokłosiem odwiedzin w Dusznikach jest muzyka do "Snu nocy letniej", czy powstałe w 1841 r. "Pożegnanie lasu". Jednak właśnie pierwszy pobyt w 1823 r. został uwieczniony w postaci pamiątkowej tablicy, umieszczonej na zachowanym do dziś domu (obecnie "Wilnianka"), ze śmieszną wieżyczką i zegarem. Wieżyczkę tę Niemcy zwali Dachreiter, gdyż przypominała przycupniętego jeźdźca. W sierpniu 1854 r. bracia Meldelssohn, po 32 latach prowadzenia działalności metalurgicznej sprzedają hutę rodzeństwu Egell. Powoli następuje zmierzch huty w tym miejscu, która kończy pracę w 1879 r.
Dom w którym przebywał Feliks Mendelssohn-Bartoldy
Obecnie "Wilnianka"
Całe "Smocze Gardło" wraz z budynkami wykupiło miasto Duszniki w 1903 r. Zmienił się charakter zabudowy, pojawiają się restauracje i pensjonaty, jak choćby "Stara Huta" (Alte Schmeltze). Z czasów przemysłowej historii dotąd pozostał ciekawy niewielki czarny budynek postawiony z cegły żużlowej i dom, gdzie mieszkał Feliks Mendelsson-Bartoldy (do dziś w niezmienionej formie).
Dom z cegły żużlowej
Kolejnym etapem rozwoju tego uroczego miejsca jest utworzenie sanatorium "Stalowy Zdrój" ("Stahlbad"), przy wykorzystaniu miejcowego źródła mineralnego wypływajacego w pobliżu. Sanatorium oddalone od centrum uzdrowiska przyciągało kuracjuszy niższymi opłatami, nie obowiązywała tu taksa klimatyczna. Dla wygody przebywających tu gości powstała nowoczesna jak na owe czasy baza lecznicza. Urządzenia kąpielowe i zabiegowe do kapieli żelazowych, solankowych, borowinowych i nasiadowych zostały zainstalowane w budynku dawnej restauracji i schroniska nad stawem. Umieszczono tam równiez natryski i łaźnię parową. Leczono tu anemie, osłabienia nerwowe, nerwice, choroby kobiece, serca i narządów ruchu. Co ciekawe, wspomina się również o prowadzonych kuracjach odwykowych, nikotynowych i alkoholowych, gdzie ponoć skuteczne były masaże elektryczne. Restauracja "Stara Huta" stała się ośrodkiem życia kulturalnego. Obok świetlicy, palarni i sali tanecznej urządzono tu drewnianą werandę do leżakowania na świeżym powietrzu. Kuracjuszy podejmowano w nowo powstałych obiektach o zróżnicowanej formie i kolorystyce. Najelegantszym była dawna "Villa Etelka" (przez lata "Grażyna").
Dawna "Villa Etelka"
Obecnie "Grażyna"
Sanatorium mogło funkcjonować jako obiekt zamknięty, mieszkał tu bowiem cały personel lekarski i medyczny. Funkcjonował kort tenisowy, pensjonariusze mogli łowić ryby lub korzystać z trzymanych tu koni pod wierzch i powozów. Organizowano transport do stacji kolejowej oraz wycieczki po okolicy. Informator leczniczy z 1908 r. obok powyższych danych podaje również, że sanatorium posiadało elektryczność, wodociąg i kanalizację z własną oczyszczalnią ścieków. Jednym słowem stawiano tu na nowoczesne rozwiązania. W obiekcie prowadzona była działalność sanatoryjna do 1939 r. W czasie I i II wojny światowej budynki zamieniano w szpitale.
Schronisko i restauracja a później pawilon zabiegowy
Obecnie "Świtezianka"
W okresie PRL-u obiekt przekształcono w ośrodek wypoczynkowy, należący przez lata do Zakładów Elektromechaniki Motoryzacyjnej w Dusznikach. OW "Blachownia" to miło brzmiące nazwy domów "Grażyna", "Świtezianka", "Wandeczka" czy "Wilnianka". Część istniejących budynków jest prawdopodobnie pozostałością dawnych zabudowań, w późniejszych latach przebudowywanych i adaptowanych do rozmaitych potrzeb. Z całą pewnością zniknął dawny pawilon zabiegowy, na jego miejscu stoi postawiona w latach 60. XX w. "Świtezianka". Po okresie transofmacji lat 90. XX wieku o obiekcie trochę zapomniano. Podupadłe budynki kilka lat temu przejął prywatny właściciel, który prowadząc działalność wypoczynkowo-leczniczą czyni starania o przywrócenie dawnego wyglądu budynkom i otoczeniu.
Dawna restauracja "Alte Schmeltze"
Restauracja obecnie
Drewniana weranda
Nawet obecna nazwa "Stalowy Zdrój" nawiązuje do historii tego miejsca. O dziejach lejarni i pobycie Feliksa Mendelssohna-Bartoldy’ego przypomina nam tablica na fasadzie domu w którym mieszkał, umieszczona 5 sierpnia 1997 r., z okazji 150-lecia śmierci kompozytora i poświęcony mu pomnik stojący w parku.
Tablica upamiętniająca pobyt słynnego muzyka
To było i jest wspaniałe miejsce na organizowanie wycieczek i pikników. Warto wyeksponować i przypomnieć przeszłość Doliny Hutniczej i powiązać z obecną funkcją.
