Losy pomnika na pszczyńskim rynku oraz późniejsze dzieje elementów tego pomnika tworzących nowy w Pszczynie pomnik poświęcony pamięci poległych w końcowych miesiącach II wojny światowej żołnierzy Armii Czerwonej na ziemiach pszczyńskich są nierozerwalnie związane z całokształtem przemian dziejowych jakie miały miejsce na terenie tych ziem.
Pierwszy pomnik usytuowany na pszczyńskim rynku powstał jako poświęcony upamiętnieniu zwycięstwa wojsk Prus nad armiami Austrii w wojnie roku 1866 oraz Francji w wojnie lat 1870-1871. Został uroczyście odsłonięty 2 września 1876 r. Jego bryła w niczym nie przypominała kształtu obelisku, jaki wielu pszczynian kojarzy z dawnym pomnikiem stojącym na rynku, a obecnie częścią pomnika na cmentarzu poległych żołnierzy Armii Czerwonej. Pierwszy pomnik był niskim, przysadzistym obeliskiem o kwadratowej podstawie, na którego czterech ścianach umieszczono kamienne tablice z wyrytymi nazwiskami poległych żołnierzy pochodzących z terenu okolic Pszczyny. Bryłę pomnika z tablicami otaczało zwieńczenie wsparte na 4 kolumnach z bogatą ornamentyką, zwieńczone koroną Rzeszy. Dwie ściany pomnika ozdobione zostały krzyżami, na jednej ścianie był to Krzyż Żelazny, zaś na drugiej krzyż nadawany za udział w walkach w wojnie z Austrią. Sam pomnik otoczony został solidnym, choć niskim żeliwnym ogrodzeniem
W takiej formie pomnik dotrwał do 1903 roku, gdy jego kształt został zmieniony. Zmian dokonano na podstawie projektu wykonanego przez profesora Johannesa Boese ( http://de.wikipedia.org/wiki/Johannes_Boese_(Bildhauer) ). Przede wszystkim na dotychczasowej niskiej podstawie umieszczono nowy wysoki obelisk, na którego szczycie usytuowano kulę. Pojawiła się także figura pruskiego żołnierza niosącego zwycięską flagę, pojawiły się także płaskorzeźby Wilhelma I i Fryderyka II. W takim kształcie pomnik został odsłonięty w dniu 8 listopada 1903 r. Zmieniono także miejsce w którym stał pomnik, z dotychczasowego jego miejsca (które można określić jako stojący na linii kamienic pod numerem 5 i 12 na rynku), przesuwając pomnik w stronę ratusza (na linie pomiędzy kamienicami nr 3 i 14). Zmieniono także otoczenie pomnika, w miejsce żeliwnego ogrodzenia o bogatej ornamentyce otoczono pomnik ogrodzeniem skłądającym się z granitowych niskich (ok. 40-50 cm) kolumn, na których rozpięto grube łańcuchy.
Po zmianie przynależności państwowej ziemi pszczyńskiej do jakiej doszło w wyniku plebiscytu i powstań śląskich, z pomnika usunięto niemieckie napisy i pozostałe symbole wskazujące na jego niemiecką przynależność kulturową. W 1927 roku umieszczono na jego ścianach medalion z popiersiem Marszałka Józefa Piłsudskiego wraz z tekstem „Ukochanemu wodzowi, pierwszemu Marszałkowi Polski Józefowi Piłsudskiemu w hołdzie Ziemia Pszczyńska. Pszczyna dnia 13 lutego 1927 roku”. W takiej formie pomnik przetrwał tylko do pierwszych dni II wojny światowej, gdy ponownie zmienił się jego wygląd. W miejsce medalionu z Marszałkiem J. Piłsudskim (którego oryginał znajduje się obecnie w Muzeum Zamkowym w Pszczynie) pojawiło się popiersie Adolfa Hitlera. W okresie powojennym elementy pomnika z rynku pszczyńskiego zostały wykorzystane do powstania kolejnego pomnika, tym razem pomnika ku czci poległych w walkach o ziemię pszczyńską, cieszyńską i rybnicką żołnierzy Armii Czerwonej, umieszczonego na cmentarzu w parku pszczyńskim. Na obelisku umieszczono symbole sierpa i młota, a na szczycie swoje miejsce na długie lata znalazła gwiazda czerwona. Symbole te zostały z pomnika zdjęte dopiero po przemianach roku 1989, choć do dziś można zobaczyć na pomniku ich ślady. Dziś ich miejsce zajęły krzyże.
Pomimo wielu starań nie udało się do tej pory ustalić szczegółów (nie udało się ustalić autorowi artykułu), kiedy pomnik stojący na pszczyńskim rynku od 1876 z tego rynku zniknął. Jedna z teorii mówi, że został z rynku usunięty dopiero po II wojnie światowej. Inna teoria zakłada, że pomnik z rynku zniknął jeszcze przed jej końcem, a po wojnie elementy rozebranego pomnika odnaleziono na bagnistych brzegach potoku Młynówki, w okolicach dzisiejszego parkingu na dawnym Placu Targowym. Jedna z poddteorii o usunięciu pomnika z rynku w czasie II wojny światowej mówi nawet o tym, że pomnik został usunięty przez Niemców już w roku 1940. Jak było naprawdę? Może, ktoś z czytających jest w stanie uzupełnić historię tego pomnika o te nieznane fakty. Może znajdzie się ktoś kto osobiście widział kiedy pomnik był z pszczyńskiego rynku usuwany?
Powyższe pytania zostały zadane wielu znanym pszczyniakom, których pasją jest historia miasta i regionu, jednakże na chwilę tworzenia artykułu nie uzyskano stuprocentowej pewności co do wojennych losów pomnika z pszczyńskiego rynku. Sprawa poszukiwań osób posiadających wiedzę co do losów pomnika została także opisana na lokalnym portalu internetowym Pszczyny - pless.pl (link do artykułu: http://www.wiadomosci.pless.pl/29761-ustalamy-date-usuniecia-pomnika ).
Na stronach Fotopolska.eu nie posiadamy obecnie zdjęć pomnika z lat 1876-1903 (sprzed pierwszej przebudowy), lecz czynione są starania o zdobycie również takich zdjęć.
Najnowsze (z dziś, tj. 27 stycznia 2015 r.) uzupełnienie do powyższego artykułu. Uzyskałem 100% pewność co do tego, że pomnik z pszczyńskiego rynku zniknął już w roku 1940. Potwierdziłem to na podstawie filmu, najprawdopodobniej jedynego filmu nakręconego w czasie wojny w Pszczynie (a na pewno jedynego ocalałego filmu, o którym nieliczni wiedzą, że istnieje), obrazującego krótką wizytę szefa kancelarii III Rzeszy Heinricha Lammersa w Pszczynie, która miała miejsce w dniach 14-15 lutego 1941 r. Na filmie widać, że na pszczyńskim rynku nie ma już pomnika. Dzięki temu obrazowi, można uzyskać nieomal namacalny dowód na to, że pomnik został usunięty z rynku już w pierwszych latach II wojny światowej.
do ZPKSoft: Pierwsze efekty artykułu jaki ukazał się raptem 3 godziny temu na portalu miasta, już są - mam propozycję od pewnej osoby, która tworzy bardzo ciekawe sprawy teatralne w Pszczynie, o wystawieniu pewnej sztuki (czegoś na wzór warsztatów teatralnych) zbudowanych wokół tego pomnika i jego historii, i współpracy w tym temacie.
Innych odzewów także się spodziewam. Wtedy także myślę, że powyższy artykuł będzie uzupełniany.
do ZPKSoft: Po kilku tygodniach oczekiwania na reakcję społeczeństwa Pszczyny, którą zapytałem poprzez linkowany artykuł na portalu pless.pl, muszę stwierdzić, że poza informacjami zawartymi w wskazanej przez pszczyniaków książce Zygmunta Orlika "Opowieści ziemi pszczyńskiej", nie udało mi się potwierdzić żadnej z wersji wojennych losów pomnika i jego usunięcia z pszczyńskiego rynku. Osobiście usłyszałem od pewnej pani informację, że po wojnie gdy ona była dzieckiem pomnik na rynku stał. Wersja podana przez pana Z. Orlika, jest także pisanym zapisem relacji naocznego świadka usunięcia pomnika z rynku, który widział to w 1940 r. Relacja przeciw relacji, ciekawe czy pojawi się jeszcze jakaś trzecia relacja. W sprawie uruchomiliśmy już także Archiwum Państwowe w Katowicach oddział w Pszczynie, w którego archiwaliach znajduje się zrealizowany w dniach 14-15 lutego 1941 roku film dokumentalny z wizyty w Pszczynie Reischministra dr Hansa Heinricha Lammersa. W trakcie tej wizyty szef Kancelarii Rzeszy, przemawiał z balkonu ratusza pszczyńskiego. Może zachowało się jakieś ujęcie rynku, na którym będzie widać pomnik lub już go nie będzie. Taki obraz mógłby jednoznacznie rozstrzygnąć kwestię czy faktycznie w roku 1940 pomnik został z rynku usunięty.
do Andrzej G: To jedna z zagadek czekająca na jednoznaczne rozwiązanie. Artykuł uzupełniony zdjęciami jest o wiele bardziej przemawiającym do czytelnika :)
do ZPKSoft: Wstawianie zdjęć, które u mnie nie działało, a już działa, to był niestety mój błąd. Niezrozumienie idei wstawiania i techniki. Po prostu w edycji chciałem wstawić link do strony ze zdjęciem, a nie link do samego zdjęcia. Dopiero wczoraj na to wpadłem przygotowując inny artykuł, w innej przeglądarce.
do Andrzej G: Dziś potwierdziłem, że pomnik zniknął z rynku w 1940. Więcej o tym napisałem w uzupełnieniu na zakończeniu artykułu. Zdobyty film z wizyty H. Lammersa okazał się kluczowy. Kolejna zagadka z niezbyt miłych czasów dla mojego miasta rozwikłana. :-)
do Andrzej G: Niesłychanie ciekawe jest pogrzebać czasem w starych archiwach. Dziś poszukując zupełnie innych informacji, trafiłem na wydanie lokalnej gazety "Głos Pszczyński" z roku 1990, a w niej na krótką wzmiankę o wojennych losach pomnika. Jest to relacja naocznego świadka wojennych losów pomnika. Wynika z niej, że pomnik został rozebrany przez Niemców w lecie 1940 r., w ramach przygotowań do obchodów pierwszej rocznicy "wyzwolenia" Pszczyny. Na imprezę tę w formie wielkiej manifestacji politycznej, zwieziono okoliczną ludność z całego powiatu pszczyńskiego. Pomnik został przewrócony na usypaną warstwę metrowej grubości piasku. Następnie został złożony wraz z okalającymi pomnik kamiennymi schodami na terenie gdzie dziś znajduje się parking na Targowicy. Ten naoczny świadek, Pan Karol Zając twierdzi ponadto, że na pomniku nigdy nie było zainsalowanego wizerunku Hitlera.
Jest więc to kolejna już wersja historii wojennych losów pomnika, z pszczyńskiego rynku.
Natomiast z kolejnego artykułu można się dowiedzieć, że medalion z wizerunkiem Józefa Piłsudskiego miejscowi Niemcy zdemontowali z pomnika jeszcze we wrześniu 1939 r. Uszkodzony medalion został ukryty przez rolnika z Jankowic, Pana Pawła Czarneckiego, który zakopał go we własnym ogrodzie. Przeleżał on w ziemi do końca lat 50, gdy został przekazany kolejnemu opiekunowi, tym razem z Goczałkowic.
