Cmentarz Świętokrzyski – nieistniejący obecnie cmentarz katolicki w Warszawie, który zajmował obszar 14.972 m². Położony był pomiędzy obecnymi ulicami Marszałkowską, Nowogrodzką, Emilii Plater i Wspólną. W czasach, kiedy był użytkowany, uznawano go za najbardziej reprezentacyjną nekropolię w Warszawie.
W 1745 misjonarze z parafii kościoła Świętego Krzyża w Warszawie rozpoczęli starania zmierzające do założenia nekropolii, która byłaby położona za miastem. Ich plany zostały zrealizowane dopiero w 1781, kiedy to przeznaczono na pochówki teren poza zwartą zabudową miejską na polach Folwarku Koszyki. Mieszkańcy Warszawy przyzwyczajeni do pochówków na cmentarzach przykościelnych początkowo negatywnie zapatrywali się na grzebanie zmarłych na tak odległym miejscu. W 1781 ukończono budowę kaplicy pw. św. Barbary, obok znajdowały się katakumby. Uroczystego poświęcenia cmentarza dokonał 9 sierpnia 1783 biskup Antoni Onufry Okęcki.

Planując cmentarz, zakładano, że będzie on przeznaczony głównie dla parafii kościoła Świętego Krzyża oraz szpitali św. Rocha i św. Kazimierza. Przełom nastąpił w 1788, gdy na Cmentarzu Świętokrzyskim pochowano biskupa smoleńskiego Gabriela Wodzińskiego. Był to pochówek na wyraźne życzenie zmarłego, który wprost oświadczył, że chce być pochowany na cmentarzu „w polu”. Po III rozbiorze Polski władze pruskie wydały oficjalny zakaz dokonywania pochówków na cmentarzach na terenie miasta, zarówno na terenach przykościelnych, jak i w samych świątyniach. Sprawiło to, że mieszkańcy stolicy nie mieli wyboru i niejako byli zmuszeni do grzebania bliskich na Koszykach. Zmarłych chowano zarówno w grobach ziemnych, jak i w katakumbach, w sumie pogrzebano tam ok. 130.000 osób. Cmentarz szybko zapełnił się i już ok. 1820 był praktycznie przepełniony. Dla nowych pochówków zamknięto go 29 lipca 1831, a całkowicie 17 marca 1836. Dość szybko nekropolia popadła w zapomnienie, już w 1851 zaczęły się rozpadać katakumby. W związku z tym w kwietniu 1859 władze podjęły decyzję o likwidacji nekropolii. Rodzinom pogrzebanych zezwolono na ekshumację szczątków bliskich i przeniesienie ich na Cmentarz Powązkowski w terminie do 1 stycznia 1860. W 1860 pozostałe zwłoki zebrano w mogiłach zbiorowych i rozebrano katakumby. Pięć lat później teren ostatecznie zniwelowano, pozostałe płyty nagrobne wmurowano w ogrodzenie, a na terenie dawnych kwater dokonano nasadzeń drzew i krzewów.
W latach 1883-1885 na terenie pocmentarnym wybudowano kościół pw. św. Piotra i Pawła, fundatorką była Tekla Rapacka, która ofiarowała na ten cel sumę 82 300 rubli. W 1886 w północno-wschodniej części pozostałego terenu wybudowano monumentalne mauzoleum rodziny Przeździeckich. W 1902 rozebrano jedno z ostatnich cmentarnych mauzoleów, należące do rodziny Grabowskich. Mauzoleum Przeździeckich zostało poważnie uszkodzone podczas powstania warszawskiego, jego cegły i elewacja frontowa posłużyły do budowy kościoła pw. Matki Bożej Częstochowskiej (parafia św. Wincentego à Paulo) na Cmentarzu Bródnowskim.

Źródło: Autorzy: Licencja: [ CC-BY-SA 3.0]

Ulica zaczyna się 150 m przed ul. Kruczą i biegnie na zachód, aż do ul. T. Chałubińskiego.
Była drogą narolną biegnącą przez role Kałęczyna między włókami Burkat (Burghardta) na południe i tzw. Włóką Szeroką po stronie północnej. Była więc wspólną drogą dla obu tych włók. Właściciele Włóki Szerokiej, misjonarze świętokrzyscy, po 1678 założyli przy drodze folwark, a następnie wybudowali cegielnię, zaś w latach 1745-1781 założyli cmentarz dla parafii świętokrzyskiej i wznieśli na nim w 1783 klasycystyczną kaplicę, do dziś zachowaną. Po cegielni, w pobliżu obecnej Poznańskiej, pozostały glinianki. Nazwę Wspólna otrzymała ulica oficjalnie w 1770, uregulował ją w tym czasie geometra Maciej Deutsch, nadając jej szerokość 24 łokci (przeszło 14 m). Na rozparcelowanych i wymierzonych przez niego działkach, osadnicy wybudowali do 1784 24 domy i dworki drewniane oraz 1 dom murowany, założyli liczne ogrody. Zabudowa objęła Wspólną od rozdroża Złotych Krzyży do ul. Wielkiej (ob. Poznańskiej). Na przełomie XVIII i XIX w. dalszy ciąg Wspólnej za Wielką na zachód został zaorany. W tym czasie w pobliżu Kruczej, po stronie nieparzystej, wybudowano niewielki browar; jednocześnie pożar zniszczył kilka domów. Po 1831 zamknięto cmentarz. Ruch budowlany, nikły do 1844, wzrósł od połowy XIX w. W 1858 Wspólna została poszerzona, a w następnym roku stanęło przy niej kilkanaście domów murowanych, choć niewielkich. W 1870 między ul.Leopoldyny (ob. Emilii Plater) i Teodora (ob. Chałubińskiego) założono Ogród Pomologiczny. W tym czasie Wspólna od Wielkiej do obecnej Chałubińskiego zaczęła się zabudowywać. Ok. 1900 między obecnymi ulicami: Chałubińskiego, Nowogrodzką i Lindleya wzniesiono zespół szpitala Dzieciątka Jezus i Domu Wychowawczego im. ks. Boduena (arch. J. Dziekoński). Najbardziej monumentalne kamienice, o okazałych fasadach secesyjnych i modernistycznych, wybudowano w latach 1898-1911 pod nr 3 i 3a - o wspólnej fasadzie, nawiązującej do empire'u (arch. J. N. Czerwiński), nr 5 - secesyjną o ornamentyce nawiązującej do rokoka, nr 7 - modernistyczną, nr 9 -secesyjną, nr 10 - modernistyczną (arch. arch. J. N. Czerwiński i Z. Rospendowski). W 1944 zabudowa Wspólna została zniszczona przede wszystkim między pl. Trzech Krzyży i ul. Kruczą. W 1947 Wspólna została odcięta od pl.Trzech Krzyży gmachem PKPG (Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego).

źródło: "Ulice i place Warszawy" - Eugeniusz Szwankowski, Wydawnictwo Naukowe PWN SA