Pałac wzniesiony w głębi dziatki przed 1705 dla barona Hansa Ernsta von Pein und Wechmar, zapewne wg proj. J. L. von Hildebrandta. Pierwotnie był to 3-kondygnacyjny budynek zał. na planie prostokąta, o niemal identycznych 7-osiowych elewacjach pn. i pd., podzielonych pilastrami wielkiego porządku w partii pięter, z nieznacznie zryzalitowaną 3-osiową środkową partią. W elewacji pd. ryzalit zwieńczony byt 2-kondygnacyjnym szczytem, w dolnej kondygnacji 3-osiowym. Kondygnacja górna szczytu miała formę jednoosiowej edikuli z trójkątnym tympanonem, ujętej w wolutowe spływy. Osie obu elewacji akcentowały balkonowe portale.

Układ rzutu byt 2-traktowy i 3-przęsłowy. W pn.-zach. narożniku znajdowała się 3-biegowa klatka schodowa z umieszczonymi na podestach konchowymi wnękami zwieńczonymi dekoracją sztukatorską w formie muszli, częściowo zachowanymi.

W 1717 właścicielem p. został baron Heinrich Gottfried von Spatgen, radca wrocł. urzędu zwierzchniego. Od jego spadkobierców w 1750 p. kupił król prus. Fryderyk II, dla którego w 1750-53 wg proj. J. Boumanna st. wzniesiono jednotraktowe, 2-kondygnacyjne skrzydło tylne przylegające do zach. partii pd. elewacji. Na piętrze znalazły się apartamenty król., w skład których wchodziła sala marszałków, sala przyjęć, pełniąca także funkcję jadalni, sala audiencyjna, sala muzyczna, sypialnia, gabinet i biblioteka, a na parterze umieszczono kancelarię dworu. Dekoracje sztukatorskie wykonał Johann Georg Merck, drewn. elementy wystroju byty dziełem Johanna Michaela Hoppenhaupta. Autorami malowanych supraport i obić byli August Dubisson oraz Antoine Pesne. Meble wykonał król, stolarz nadworny August Kambly przy pomocy Johanna Heinricha Hulsemanna. Z berlińskiej król, manufaktury dostarczono lustra do sali przyjęć i sypialni, a kryształowe żyrandole wykonał Christian Kleinart. Przebudowano także stary p., gdzie znalazły się mieszkania kasztelana pałacowego i pokoje gościnne. W 1768 kamieniarz Carl Christian Dreyer dostarczył kominki do wnętrz starego pałacu.

Dziedziniec pałacowy zamykał stojący w pierzei ulicznej 2-kondygnacyjny dom frontowy o 7-osiowej fasadzie, przykryty 2-spadowym dachem w układzie kalenicowym. Budynek ten, pełniący funkcje kordegardy i mieszkań oficjalistów rezydencji Fryderyka II, został rozebrany zapewne w związku z realizacją w 1796 nowej aranżacji dziedzińca wg proj. C. F. Langhansa. Wzniesiono wówczas parterowe skrzydła z toskańskimi kolumnadami flankujące dziedziniec i przesłaniające skrajne pary okien. Przeniesiono także klatkę schodową do pomieszczenia w trakcie tylnym, u zbiegu ze skrzydłem fryderycjańskim.

W 1843-46 wybudowano nowe skrzydło p. król., dziś niezachowane, na pd. od skrzydła Fryderyka II, wg proj. F. A. Stillera, ponadto w 1858 po rozebraniu bocznych parterowych skrzydeł włączono do kompleksu 2 kamienice sąsiadujące z dziedzińcem, których elewacjom nadano zbliżony charakter, dzięki czemu kompozycyjnie zaczęty pełnić funkcję skrzydeł bocznych p., mimo że funkcjonalnie nie byty połączone z jego korpusem. Różniły się szer. elewacji pn.: skrzydło zach. miało elewację o szer. 4 osi okiennych, a elewacja pn. skrzydła wsch. była 3-osiowa. Od strony ulicy zamknięto dziedziniec w 1867 kolumnadą z bramami wjazdowymi.

W przekazanym w 1925 miastu kompleksie, w skład którego wchodził p. Peina-Spatgena, skrzydło fryderycjańskie i nowy p. król., otwarto w 1926 Muzeum Zamkowe, do którego dołączono w 1938 skrzydła boczne. W skrzydle zach. zainstalowano przeniesiony z kamienicy przy pl. Solnym 18 barok. „Pokój Beiersdorfów”.

Cały kompleks spłonął w 1945, ocalało jedynie skrzydło zachodnie. W latach 60. XX w. odbudowano p. Spatgena oraz skrzydło wsch., które poszerzono w celu uzyskania symetrii ze skrzydłem zachodnim. Rozebrano ruiny skrzydła fryderycjańskiego i nowego p. królewskiego W odbudowanym obiekcie umieszczono Muzeum Archeol. i Etnograficzne. W 2000-08 adaptowano kompleks p. i skrzydeł bocznych na siedzibę Muzeum Miejskiego W. wg proj. W. Hryniewicza. Odtworzono wówczas nawiązujący do hist. wystrój wnętrz 2. kondygnacji, a także odsłonięto relikty oryginalnego, pochodzącego z pocz. XVIII w. wystroju wnętrz w postaci konchowych wnęk d. klatki schodowej oraz deko-racji malarskiej w glifach okien 2. kondygnacji pd. elewacji. Od strony pd. założono nowy ogród utrzymany w konwencji barokowej. Ustawione w nim barok, figury personifikacji 4 Pór Roku pochodzą z ogrodu pałacowego w Barszowie, natomiast rzeźba w fontannie z d. ogrodu przy domu Maltzanów.

Wojciech Brzezowski

Ulica Krupnicza do 1. poł. XIX w. była ślepą drogą. Do wybuchu wieży prochowej w 1749 miała szachulcową zabudowę, od strony fosy poprzecznie zamykały ją drewn. koszary gwardii; miała 19 działek, które systematycznie byty scalane. Ulica przeszła 2 fazy modernizacji: ok. 1840-60 (pierzeja zach.) i ok. 1900 (pierzeja wsch.). Około 1843 wybudowano kładkę nad fosą, przebud. w latach 60. XIX w. w szeroki most, ok. 1900 wyburzono część domów przy ul. Kazimierza Wielkiego i otwarto widok na nową bibliotekę miejską, co wiązało się także z poszerzeniem ul. Krupniczej i wprowadzeniem na nią tramwaju.

Zachowane do dziś w zach. pierzei 4-kondygnacyjne domy powstawały od ok. 1840 w związku z modernizacją okolicy: nową zabudową pl. Wolności, otwarciem dworców Dolnośl.-Marchijskiego i Świebodzkiego, Król. Sądu, później Nowej Giełdy. Powstałe wówczas obszerne, na ogół 2-traktowe kamienice, reprezentują wczesną fazę historyzmu od form klasycyst., poprzez neorenes. do neogotyckich. Do najstarszych kamienic należy dom nr 5 z 1840, 4-osiowy, z oknami nakrytymi segmentowymi naczółkami. Parter i I piętro przebudowano w 1881 i zaadaptowane na sklepy (parter) i drukarnię (I piętro). W 1842 przebudowano sąsiedni dom nr 3, 10-osiowy, który uzyskał takie same klasycyst. formy stylowe, jak dom nr 5, miał jednak wyższe kondygnacje. W 1897 przekształcono parter i I piętro, w 1921 na I piętrze utworzono dużą salę dla potrzeb Tow. Przyjaciół. Najokazalszą kamienicą jest Pokoyhof z 1853. Budowa jej była impulsem dla przebudowy kolejnych obiektów w pierzei zachodniej. W 1854 wzniesiono 6-osiowy dom nr 9, o bardzo prostych formach, którego elewacja w całości jest boniowana. W 1855 powstał 9-osiowy dom nr 7 w wyszukanej neogot. stylistyce, w którym wyróżniają się skrajne 2-osiowe pseudoryzality z oknami ujętymi oślim grzbietem (II piętro) i dekor. maswerkami. Najpóźniejsza jest kamienica nr 11, 5-osiowa, wzniesiona w 1858 w stylu neorenesansu florenckiego, z półkoliście zakończonymi oknami i ozdobnym gzymsem koronującym.

Początkowo przy ul. Krupniczej stało 10 domów 4 lub 5-kondygnacyjnych, w stylu od późnego baroku, poprzez klasycyzm do prostego neorenesansu. W ciągu XIX w. niektóre z nich zostały przebud. i scalone. W 1899 wytyczono nową linię zabudowy, rozbierając budynki w pierzei wsch. i ok. 1900 poszerzając ulicę z 10 m do 18 m. Jako pierwsza w 1900 powstała na miejscu pierwotnej siedziby gminy żyd. narożna 5-kondygnacyjna kamienica handl.-mieszkalna nr 10 z wejściem od pl. Wolności 11, wzniesiona wg proj. arch. Wilhelma Hellera oraz braci Maxa i Paula Guntherów, właścicieli domu. Parter i I piętro przeznaczone byty na sklepy i lokale, co znalazło odbicie w dużych witrynach. Elewację rozczłonkowano wykuszami, balkonami i szczytami z dekoracją secesyjną. Paralelę do tej kamienicy stanowił okazały 5-kondygnacyjny budynek handl. na rogu z ul. Kazimierza Wielkiego z 1902 wg proj. L. Schlesingera (ul. Krupnicza 2/4) z ozdobnymi wykuszami, neorenesans. szczytami i seces. dekoracją (dziś przebud., pozbawiony detalu archit.). Pomiędzy nimi, pod nrem 6/8, R. i R. Ehrlichowie zaprojektowali w 1910 dla zasiedziałej tu rodziny Hamburgerów modernist. dom handl.-przem. o żelbetowej konstrukcji (ob. częściowo hostel), 5-kondygnacyjny, 4-osiowy w części pn. i 4-kondygnacyjny, 8-osiowy w części pd. (ob. nadbudowany). Oryginalną fasadę, w części pn. złożoną z 4 wykuszy z trójdzielnymi oknami wykuszowymi rozdzielonymi pilastrami, zdobią płyciny z m.in. symbolami handlu i pracy. W 1909 umieszczono tu kinematograf. Nowa pierzeja wsch. nadała ulicy wielkomiejski charakter.

Krupnicza jako jedna z nielicznych ulic na Starym Mieście zachowała prawie w całości swój pierwotny wygląd. W 2007-09 przeprowadzono gruntowny remont pierzei zachodniej.

Agnieszka Zablocka-Kos