Pierwszą próbę budowy prawosławnej świątyni w granicach ówczesnego miasta Białystok podjęto jeszcze w 1818 roku. Z inicjatywy arcybiskupa mińskiego Anatola (parafie na terenie zaboru rosyjskiego podlegały jurysdykcji Rosyjskiej Cerkwi) uruchomiono procedury, w rezultacie których wykonany został projekt nowej świątyni. Kosztorys budowy opiewał na 22 tys. rubli. Środki wyłożyć miał skarb Imperium. Wstępnie wyznaczono też lokalizację Domu Bożego - na placu położonym między ul. Bojarską (obecnie Warszawska), a rzeką Białą. Do realizacji planu jednak nie doszło.

Pismem z 19 lutego 1842 roku Litewski Duchowny Konsystorz zawiadamia Ober-Prokuratora Świątobliwego Synodu o utworzeniu Białostockiego Komitetu do spraw budowy murowanej cerkwi św. Mikołaja. Komisji przewodniczył dziekan białostocki - ks. prot. Lew Markiewicz (wówczas proboszcz parafii w Rybołach). Pozostałych członków Komitetu stanowili: proboszcz miejsca - ks. prot. Włodzimierz Prorwicz (cerkiew pałacowa św. Aleksandra Newskiego), wicedziekan okręgu - ks. prot. Onufry Gogolewski (proboszcz parafii w Dojlidach) oraz diecezjalny architekt Tomasz Tyszecki. Zabezpieczywszy zdeponowane środki (13 tys. rubli w Białostockim Zarządzie Skarbowym) Komitet ogłosił warunki przetargu na realizację inwestycji. Dwustopniową licytację (torgi i pieretorżka) 7 sierpnia 1842 roku wygrał wileński kupiec Zelik Frydberg z powiernikiem Fajwelem Nachimowiczem. Jednak 3 września w/w zgłosił, że ustępuje swój kontrakt na rzecz Dawida Zabłudowskiego. Pod rygorem kar powiernik zapewnił, że świątynia w cześć św. Mikołaja wybudowana zostanie zgodnie z planem i w wyznaczonym terminie. Kosztorys prac i materiałów opiewał na sumę 30 tys. rubli. Umowę z Dawidem Zabłudowskim zatwierdził biskup brzeski Michał (Gołubowicz). Wykonawca pisemnie deklarował, że prywatną ofiarą, którą składa na rzecz Domu Bożego są żelazne kraty do 10 okien (sporządzi je bezpłatnie). Jego zobowiązanie obejmowało również kupno wykonanych ze srebra utensylii: kielicha (czaszy), pateny (diskosa), krzyża, dwóch podświeczników i zdobionej srebrem ewangelii. 3 listopada 1842 roku kontrakt zarejestrowano u białostockiego notariusza. Sześć dni później potwierdzoną kopię dokumentu przekazano wykonawcy robót - Dawid Zabłudowski mógł przystąpić do rozpoczęcia prac.

Dalszą historię gorąco polecam pod tym linkiem