Miasto Gdańsk wyłoniło się w końcu X wieku z wcześniejszej sieci osadniczej jako gród słowiański, stanowiący punkt oparcia państwa polskiego nad Bałtykiem. W XIV wieku rozwijały się w Gdańsku cztery osiedla miejskie. Jedno z nich zwane Głównym Miastem, otoczone było do połowy XIV wieku od strony lądu fosą i ciągami murów obronnych, opatrzonych licznymi basztami. Od strony Motławy otoczono je również murami obronnymi i wieloma bramami wodnymi strzegącymi wylotu ulic w kierunku nabrzeża. Były to bramy: Krowia, Kogi (Zielona), Chlebnicka, Św. Ducha i na osi ul. Szerokiej potężny Żuraw, który pełniąc funkcję bramy oraz urządzenia do przeładunku towarów – był również silnym dwumasztowym obiektem obronnym. W tym samym czasie powstała BRAMA ŚWIĘTOJAŃSKA i Brama Tobiasza, a w drugiej połowie XV wieku wzniesiono Bramę Straganiarską i Mariacką.



Pierwsza wzmianka o Bramie Świętojańskiej, wzniesionej w latach czterdziestych XV wieku pochodzi z 1448 roku. W XVII wieku Brama Świętojańska utraciła elementy swojego wyposażenia obronnego, gdyż miasto zrezygnowało z użytkowania wnętrz budynku. Od tego czasu datuje się początki przekształcenia Bramy w dom mieszkalny, rozdzielony między dwóch właścicieli.

Jednak jeszcze około 1770 roku, Brama Świętojańska pozostawała jednorodnym, wydłużonym budynkiem, z dachem kalenicowym, z osiowo umieszczonym, ostrołukowym, gotyckim przejazdem i rzędem sześciu okien drugiego piętra. Zróżnicowanie architektoniczne obu części Bramy nastąpiło ok. 1800 roku, kiedy właściciel części południowej wprowadził od strony Motławy szeroki, trójkątny szczyt klasycystyczny. Około 1865 roku zburzono część północną Bramy pod zabudowę sąsiedniej trzypiętrowej kamienicy czynszowej.

Podczas krwawych walk w marcu 1945 r. miasto stało się jedną wielką ruiną. Również poważnym zniszczeniom uległa Brama Świętojańska. Jeszcze w 1976 roku, pomimo kompleksowej odbudowy głównego miasta, w miejscu Bramy Świętojańskiej sterczały resztki opalonego komina i łukowatego sklepienia przejazdu.



Doszczętnie zrujnowany obiekt Bramy został przywrócony w latach 1976 – 1978 do swojej pierwotnej postaci z XV wieku, dzięki ofiarnej, społecznej działalności grona entuzjastów z Gdańskiego Oddziału Polskiego Związku Inżynierów Techników Budownictwa, którego przewodniczącym w tym czasie był prof. Roman Kazimierczak. Głównym inicjatorem odbudowy Bramy i pełnomocnikiem Zarządu do jej realizacji był kol. Zbigniew Łosicki, dzięki którego energii i uporowi obiekt został odbudowany. Jednak bez absolutnego poświęcenia się kol. Leszka Onychira sprawie odbudowy Bramy, załatwiającego dosłownie setki spraw, nie byłoby możliwości tak szybkiego jej ukończenia.

Gdyby nie pomoc i życzliwość członków gdańskiego oddziału PZITB oraz kierujących zjednoczeniami i przedsiębiorstwami, które brały udział w odbudowie Bramy, nie zostałaby ona odbudowana lub jej odbudowa przeciągałaby się znacznie w czasie.

Olbrzymiej pomocy udzielił kol. Feliks Ślusarski, ówczesny naczelny dyrektor Gdańskiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego, które wzięło na siebie trud pełnienia funkcji inwestora zastępczego. Generalnym wykonawcą odbudowy były Pracownie Konserwacji Zabytków w Gdańsku. Nad należytą jakością skomplikowanych prac budowlanych czuwali inspektorzy nadzoru kol. Kol. Franciszek Wojas i Michał Szechatow. Projekt odbudowy Bramy w wystroju XV wiecznym wykonało BPBBO „Miastoprojekt – Gdańsk”, a projekt wnętrz wykonał prof. Lech Kadłubowski poprzez Pracownię sztuk Plastycznych zgodnie z wymaganiami Wojewódzkiego i Miejskiego Konserwatora Zabytków. Odbudowany obiekt został przekazany do użytku 31 grudnia 1978 roku.

KOŚCIÓŁ (archikatedra) TRÓJCY ŚWIĘTEJ Oliwa, ul. Nowickiego 5 (do 1945 Klosterstraße, po 1945 Cystersów 15). Pierwotnie kościół klasztoru cystersów, wzniesiony pod koniec XII wieku, prawdopodobnie z cegły, na kamiennym fundamencie, jednonawowy, zamknięty absydą, z wieżyczką schodową. Wątki ceglane pierwotnego założenia zachowane są częściowo w murach obecnego prezbiterium. Rozbudowywany według zmieniających się koncepcji – przerywanych w 1. połowie XIII wieku najazdami Prusów i Krzyżaków – do rozmiarów romańskiej bazyliki z trójnawowym, sześcioprzęsłowym korpusem zachodnim, prezbiterium zapewne z bocznymi kaplicami i transeptem. Wśród zachowanych romańskich elementów w południowym szczycie transeptu wątek skośnie ułożonych cegieł (opus spicatum).



Po pożarze w roku 1350 odbudowany w stylu gotyckim. Budynek podwyższono, przedłużone prezbiterium zamknięto poligonalnie i otoczono ambitem, do którego dobudowano kaplicę boczną na rzucie sześciokąta (kaplica Opacka). Przedłużono nawę główną i poszerzoną nawę północną. Zachowała się gotycka inskrypcja na filarze informująca o konsekracji ołtarzy (1386). Bryła budynku dotrwała do obecnych czasów.



W 1577 roku zniszczony przez gdańskich żołnierzy podczas wojny Gdańska z królem Stefanem Batorym. 7 X 1587 w częściowo odbudowanym kościele król polski Zygmunt III Waza zaprzysiągł pacta conventa. Kościół konsekrowano 14 VIII 1594, w 1608 otoczono murem obronnym. W 1612 roku dobudowano do nawy północnej kaplicę boczną (kaplica Chrzcielna), ze sklepieniem kolebkowym. W 1771 powstał rokokowy wystrój fasady zachodniej, wieże nakryto spiczastymi hełmami. Po kasacie w roku 1831 opactwa cystersów przeznaczony na kościół parafialny. Podczas renowacji w latach 1909–1910 przebito nowe, północne wejście z pseudobarokową kruchtą. 30 XII 1925 podniesiony do rangi katedry, od 1992 archikatedra.



Zdewastowany w 1945, następnie restaurowany. W roku 1976 otrzymał tytuł bazyliki mniejszej, od 1992 archikatedra. W okresie 2009–2011 poddany gruntownej renowacji. Obecnie trzynawowa bazylika z transeptem i ambitem wokół prezbiterium. W fasadzie zachodniej dwie ośmioboczne wieże flankujące główne wejście (portal 1688), w 1971 nakryte hełmami (wysokość 18 m) zrekonstruowanymi w miejsce zniszczonych w 1945. Długość zewnętrzna 107 m, szerokość transeptu 28 m, naw – 19 m. Mury opięte przyporami. Na skrzyżowaniu naw sygnaturka z hełmem. Na ramionach transeptu dwie małe wieżyczki. Nawa główna o szerokości 8,5 m i wysokości do 17,7 m, nakryta sklepieniem gwiaździsto-sieciowym z wpisaną ośmioramienną gwiazdą. Na wspornikach herby fundatorów odbudowy z końca XVI wieku.



Nawa główna otwiera się do naw bocznych i transeptu arkadami. Nawa północna nakryta sklepieniem gwiaździstym czteroramiennym. Nawy główna i północna mają po 10 przęseł. Węższa i krótsza o 4 przęsła nawa południowa przylega do krużganku klasztoru, nakrywa ją sklepienie krzyżowo-żebrowe. W transepcie występuje sklepienie gwiaździste z wplecionymi żebrami. Sześcioprzęsłowe prezbiterium nakrywa sklepienie gwiaździsto-sieciowe z żebrem przewodnim. W ambicie występuje sklepienie trójpodporowe. Kościół, z wyjątkiem nawy południowej, rozświetlają ostrołukowe okna.



Wyposażenie główne od końca XVI wieku do XVIII wieku. Do najstarszych należy ufundowany przez Rafała Kosa w roku 1606 trzykondygnacyjny ołtarz św. Trójcy z drewna dębowego – dawny ołtarz główny, obecnie w północnej części transeptu. W południowym skrzydle transeptu marmurowy sarkofag książąt pomorskich ufundowany w 1616 przez opata Dawida Konarskiego. Na ścianach prezbiterium tablica z portretami fundatorów i benefaktorów klasztoru. Ozdobione inskrypcjami i herbami Tabulatum powstało w warsztacie Hermana Hana w latach 1613–1620. Tablice przykrywają fresk z końca XVI wieku – starsze opracowanie portretów, odkryte w 1956. Przestrzeń przyścienną wschodniej części prezbiterium wypełnia nastawa ołtarza głównego (1688) fundacji opata Michała Antoniego Hackiego. W dolnej części obraz Andreasa Stecha, pośrodku kolumnady. W górnej kondygnacji plastyczna kompozycja przedstawiająca niebo.



W zachodniej części nawy północnej nagrobek rodziny Kosów wykonany na początku XVII wieku w warsztacie Wilhelma i Abrahama van den Blocków. Do kasaty klasztoru znajdował się w nawie głównej. W nawie północnej, transepcie i ambicie 19 marmurowych ołtarzy z XVII wieku, głównie fundacji opatów Aleksandra Kęsowskiego i Michała Antoniego Hackiego. Przy ołtarzach stalle z początku XVII wieku. Na ścianach nawy głównej obrazy z XVII wieku, część z nich autorstwa Andreasa Stecha. W XVIII wieku z inicjatywy opata Jacka Rybińskiego powstał rokokowy wystrój kaplic Chrzcielnej i Opackiej (1745), dzieło Ignacego Müllera z Sopotu, bogato zdobiona ambona, prospekty organowe w transepcie (1758–1762) i nawie głównej (1763–1788), w roku 1771 wystrój fasady zachodniej.



Miejsce pochówku książąt pomorskich, mnichów, opatów i przedstawicieli szlachty pomorskiej, od 1971 roku biskupów gdańskich (krypta biskupów pod kaplicą Opacką). Pod prezbiterium znajduje się krypta (4,5 × 12 m), a w posadzce kościoła płyty nagrobne, w okresie 1970–1971 część z nich umieszczono na ścianie nawy południowej. Tablicowe epitafia Reinholda Heidensteina i opatów: Ditharda, Kaspra Geschkaua (koniec XVI wieku), Dawida Konarskiego (początek XVII wieku). Pomnikowe epitafium szambelana Georga Konstantina Hülsena (1760, dzieło Johanna Heinricha Meissnera).

Za: