Brama Grudziądzka (popularnie zwana Bramką, dawniej Grubieńska) była główną bramą wjazdową do miasta, dziś jest jedyną zachowaną bramą miejską. Pierwotnie brama ta istniała jako wieża, do której po obu stronach przylegały mury obronne.Przed bramą znajdował się głęboki rów, a wjazd umożliwiał zwodzony most. Tutaj kiedyś mieściło się więzienie miejskie. W 1694 roku w miejsce przybudówki i mostu zwodzonego powstała renesansowa kaplica. To dzięki niej Bramka szczęśliwie uniknęła w XIX wieku rozbiórki.





Brama Grudziądzka (Graudenzer Thor, nazywanej też Grubińską lub Bramką), główna brama wjazdowa do miasta, pierwotnie posiadała zwodzony most. Jest to jedna z dwóch zachowanych bram miejskich (pozostałe pięć zburzono w drugiej połowie XIX wieku). Jeszcze w XIX stuleciu przylegały do niej mury obronne z zabudową mieszkalną. Brama usytuowana na linii murów obronnych, u zbiegu dzisiejszych ulic Dworcowej i Grudziądzkiej, była zbudowana w końcu XIII wieku, a wzmocniona i powiększona o przedbramie, tj. barbakan, w XIV stuleciu. Po jego rozebraniu, ok. 1620 roku, w wyniku gruntownej przebudowy nadano jej renesansowy charakter (styl tzw. renesansu niderlandzkiego). Do bramy dobudowano wówczas od strony wschodniej na zewnątrz murów obronnych kaplicę, w której do ok. 1650 roku znajdował się cudowny wizerunek Matki Bożej Chełmińskiej, przeniesiony następnie do kościoła farnego pw. Wniebowzięcia NMP. We wnętrzu wspomnianej kaplicy zwraca uwagę rokokowy ołtarz z gotycką rzeźbą Piety - z pierwszej ćwierci XV wieku - z napisem Monstra te esse matrem (Pokaż, żeś jest Matką). W kaplicy znajdują się jeszcze inne cenne zabytki, m. in. XVII-wieczne płyty z kartuszami herbowymi oraz dwa obrazy (jeden z panoramą Chełmna od strony wschodniej, murami obronnymi i bramą Grudziądzką oraz datą wielkiej zarazy w 1708 roku). Kaplicę wieńczy manierystyczny szczyt o płaskiej dekoracji, falistym, urozmaiconym wykroju z plastyczną dekoracją okuciową w tynku. W niszy na zewnętrznej, wschodniej ścianie we wnęce umieszczono rzeźbę Piety, która otoczona była dekoracyjną osłoną z baldachimem wykonanym w XVIII wieku.



W grudniu 1939 roku Niemcy zamurowali niszę na Bramce i zniszczyli rzeźbę Piety. W roku 1946 nisza nad arkadą wjazdową została odtworzona wraz z rzeźbą Matki Boskiej Bolesnej Chełmińskiej. Obecnie cały prostokątny blok przedbramia i kaplicy jest otynkowany z wykonaną w tynku imitacją boniowań. W latach 1994-1997 w bramie przeprowadzono prace remontowe.

Mury obronne są dzisiaj dumą Chełmna i jednym z jego wyróżników, bowiem zachowały się niemal w pełnym obwodzie. Wprawdzie zbudowano tutaj tylko pojedynczą linię murów, bez międzymurza i fosy (fosa istniała jedynie od strony wschodniej i zachodniej), to jednak sama lokalizacja miasta na wzniesieniu podnosiła walor obronny.

Ceglane mury zaczęto wznosić przed 1267 r., podwyższając je w XIV w. i następnie dzięki przywilejowi króla Zygmunta Augusta w 1563 r., kiedy to zamurowano czytelne jeszcze do dziś blanki.

W ciągu murów znajdowało się ok 25 baszt i wież obronnych oraz 7 bram. Do dziś zachowały się 23 baszty i 2 bramy (w tym Merseburska przekształcona i nie pełniąca swej funkcji).



Mury obronne stanowiące jedną z głównych atrakcji i symbol Chełmna. Jako jedne z niewielu obwarowań średniowiecznych w Polsce chełmińskie mury zachowane są prawie w całym obwodzie. Pierwsza informacja o rozpoczęciu ich budowy przez mieszczan Chełmna pochodzi z 1267 r. W 1. poł. XIV w. i w XV w. mury podwyższano, zwieńczając je krenelażem. Kolejne podwyższenie połączone z modernizacją miało miejsce w XVI w.



Lokalizacja: Mury biegną wokół Starego Miasta, częściowo wzdłuż ulic Podmurnej, Stare Planty, Wałowej, przy ulicach Toruńskiej, Biskupiej, al. 3 Maja, Wodnej.



Datowanie: 2. poł. XIII w., 1. ćw. XIV w., XV-XVI w.

Technika, materiał: Murowane na fundamencie z głazów narzutowych, z cegły w wątku wendyjskim, gotyckim i blokowym.

Z 1267 r. pochodzi informacja o rozpoczęciu budowy murów miejskich przez mieszczan Chełmna. W 1. poł. XIV w. i w XV w. mury podwyższono, zwieńczając je krenelażem. Kolejne podwyższenie połączone z modernizacją miało miejsce w XVI w. Około 1620 r. przebudowano przedbramie bramy Chełmińskiej, umieszczając w niej kaplicę Na Bramce. Uszkodzone w czasie wojen szwedzkich obwarowania odnowiono w 1678 r., reperowano je także jeszcze w XIX w. Na lata 1860-1870 datuje się prace rozbiórkowe: rozebrano wszystkie bramy oprócz Chełmińskiej, a także fragment murów na południe od bramy Grudziądzkiej.



Pojedynczy obwód murów obronnych o przebiegu dostosowanym do krawędzi wysoczyzny, na której położone jest miasto. Od północy i południa wykorzystujące naturalne warunki obronne - strome skarpy uniemożliwiające bliskie podejście. Od strony wschodniej i zachodniej, gdzie teren jest bardziej płaski, mury poprzedzone były dawniej fosą. Murowane z cegły w układzie wendyjskim, w partiach późniejszych gotyckim i blokowym, pierwotnie zwieńczone blankowaniem ze strzelnicami, od strony miasta odsadzka wskazująca na istnienie drewnianego ganku obronnego o funkcji komunikacyjnej i obronnej, łączącego poszczególne baszty i bramy.



Spośród sześciu bram zachowana jest jedna - Brama Grudziądzka, zwana też Grubińską, zbudowana w 4. ćw. XIII w., broniła wjazdu do miasta od wschodu. W XIV w. została powiększona o przedbramie. W dolnej części ma półkolisty przejazd sklepiony beczkowo z lunetami. W pomieszczeniach na piętrze przedbramia urządzono w XVII w. tzw. kaplicę Na Bramce, związaną z kultem Matki Boskiej Chełmińskiej. W tym czasie przebudowano również przedbramie, nadając mu zewnątrz formy manierystyczne - boniowanie w tynku, szczyt o dekoracji okuciowej. W ścianie zewnętrznej, nad przejazdem, umieszczona jest głęboka wnęka z rzeźbą Matki Boskiej Chełmińskiej. Obecnie jest to kopia zniszczonej w czasie II wojny światowej rzeźby z XVII w. Druga brama, tzw. Merseburska, jest wzmiankowana w źródłach, prawdopodobnie należy ją utożsamiać z krzyżacką wieżą obronną, tzw. Wieżą Mściwoja, na terenie dawnego klasztoru cysterek, ob. SS. Miłosierdzia.



Baszty są różnych typów: prostokątne i półkoliste, otwarte od strony miasta i zamknięte. Rozmieszczone nierównomiernie - od stron najbardziej narażonych na atak ustawione gęściej. Wyróżniają się: Baszta Prochowa, prostokątna, czterokondygnacyjna, pierwotnie odkryta od strony miasta, nakryta dachem czterospadowym o krótkiej kalenicy, z wąskimi strzelnicami, Baszta Panieńska, baszta przy klasztorze dominikanów, prostokątna, otwarta od strony miasta, okrągła baszta przy kościele Ducha Świętego.