Granice Generalnego Gubernatorstwa

W wyniku agresji na Polskę we wrześniu 1939 r. Niemcom na podstawie paktu o granicy i przyjaźni zawartego ze Związkiem Radzieckim 28 września przypadło 48 % terytorium państwa polskiego. W dniu 8 października Hitler wydał dekret o organizacji i administracji terytoriów wschodnich decydujący o włączeniu w granice III Rzeszy prawie połowy tych terenów. Na pozostałych ziemiach 12 października utworzone zostało Generalne Gubernatorstwo. Był to twór o charakterze kolonialnym niebędący częścią III Rzeszy, ale całkowicie jej podległy. Siedzibą władz Gubernatorstwa był Kraków.

Granice Gubernatorstwa były granicami policyjnymi i jednocześnie celno-dewizowymi. Wschodnia granica była fragmentem granicy niemiecko-radzieckiej, a południowa niemiecko-słowackiej. Granica z III Rzeszą początkowo ustalona została w oparciu o przedwojenne granice gmin. Jednak granica taka miała dość skomplikowany przebieg i później poprzez korekty granic gmin została bardziej uproszczona. 

Na podstawie układu niemiecko-słowackiego z 21 listopada 1939 r. Niemcy wyodrębniły z Gubernatorstwa i bezprawnie oddały Słowacji tereny Orawy i Spiszu przyznane Polsce po I wojnie światowej. Z kolei po napaści Niemiec na Związek Radziecki w czerwcu 1941 r. z zajętych terenów 1 sierpnia włączono do Gubernatorstwa tereny wschodniej Galicji (województw tarnopolskiego, stanisławowskiego i części lwowskiego zajętych przez ZSRR w 1939 r.). W wyniku tego południowa granica uległa wydłużeniu o granicę z Węgrami i z Rumunią. A granica z III Rzeszą wydłużyła się o fragment dotychczasowej granicy niemiecko-radzieckiej przypadający na Okręg Białostocki włączony do Rzeszy. Po tym granica wschodnia (stara i nowa) była granicą z terenami okupowanymi podlegającymi specjalnej administracji komisariatów Rzeszy.  

Opis dotyczy okresu od wybuchu II wojny światowej 1 września 1939 r. do podpisania polsko-radzieckiej umowy granicznej 16 sierpnia 1945 r. i zawiera informacje na temat istniejących w tamtym czasie granic państwowych i parapaństwowych mających związek z terytorium państwa polskiego w granicach z 1939 r. Były to granice nowe lub dotychczas istniejące, ale oddzielające tereny o realnie zmienionej przynależności państwowej. Wszystkie zmiany granic w wymienionym okresie wprowadzane były z udziałem Niemiec i Związku Radzieckiego niezgodnie z prawem międzynarodowym i z pogwałceniem obowiązujących po I wojnie światowej traktatów. Z tym, że te dokonane przez Niemcy zostały anulowane, ale te korzystne dla strony radzieckiej w skutek późniejszego przystąpienia ZSRR do koalicji antyhitlerowskiej jednak całkowicie lub po częściowej modyfikacji pozostały zatwierdzone podpisanymi już po zakończeniu wojny umowami dwustronnymi i traktatami, co ma odbicie w dzisiejszym układzie granic państwowych na omawianych terenach. 

W wyniku agresji Niemiec na Polskę w dniu 1 września 1939 r. i działań Związku Radzieckiego na wschodzie rozpoczętych w dniu 17 września w oparciu o ustalenia tajnego protokołu do tzw. paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 r. doszło do zagarnięcia na drodze militarnej terytorium Polski przez te państwa. Już 28 września podpisano w Moskwie pakt o granicach i przyjaźni między III Rzeszą i ZSRR, który określał przebieg linii demarkacyjnej na okupowanych terenach, od 17 sierpnia 1940 r. nazywanej oficjalnie granicą państwową.

1 września 1939 r. obszar Wolnego Miasta Gdańska został przyłączony do III Rzeszy. A dotychczasowa granica polsko-niemiecka dla Niemiec formalnie przestała istnieć w momencie wydania przez Hitlera w dniu 8 października dekretu o organizacji i administracji terytoriów wschodnich, który sankcjonował aneksję części terytorium Polski przez III Rzeszę. Charakter granicy państwowej granica ta zachowała jedynie na wschód od rzeki Pisy aż do okolic Augustowa jako fragment granicy niemiecko-radzieckiej. Włączenie w granice III Rzeszy Suwalszczyzny spowodowało też wydłużenie granicy niemiecko-litewskiej o przypadajacy na ten rejon fragment dotychczasowej granicy polsko-litewskiej. Również granica Polski na Zaolziu z istniejącym od 16 marca 1939 r. Protektoratem Czech i Moraw po aneksji stała się granicą III Rzeszy. Na pozostałej części okupowanych terenów niewłączonych do III Rzeszy 12 października decyzją Hitlera powołane zostało do istnienia Generalne Gubernatorstwo, określane jako państwo szczątkowe całkowicie zależne od Niemiec, ale zarządzane bez pomocy polskich kolaborantów.

Udział wojsk proklamowanej 14 marca 1939 r. Republiki Słowackiej w agresji na Polskę umożliwił zajęcie i przyłączenie do Słowacji po 28 września terenów, które zostały wcześniej przekazane Polsce przez Czechosłowację po 30 listopada 1938 r. Później na podstawie układu niemiecko-słowackiego z 21 listopada 1939 r. Niemcy bezprawnie oddały Słowacji również tereny Orawy i Spiszu przyznane Polsce po I wojnie światowej, a wyodrębnione teraz z Generalnej Guberni. Po tym północna granica Słowacji miała przebieg zgodny z przebiegiem granicy galicyjskiej sprzed 1918 r. i na zachód od szczytu Beskidek w grupie Mądralowej Beskidu Żywieckiego była granicą z III Rzeszą, a na wschód od niego granicą z Generalną Gubernią.

Granica polsko-węgierska istniejąca od marca 1939 r. po dniu 28 września stała się na odcinku od trójstyku polsko-słowacko-węgierskiego na szczycie Czerenin do źródła Sanu granicą niemiecko-węgierską (od 16 października granicą Generalnej Guberni), a na dalszym odcinku granicą węgiersko-radziecką. Granica polsko-rumuńska przeistoczyła się zaś w granicę rumuńsko-radziecką istniejącą formalnie do 2 sierpnia 1940 r., gdy północna Bukowina została anektowana przez ZSRR i włączona w granice Ukraińskiej SRR.

10 października 1939 r. władze radzieckie bezprawnie zdecydowały o przekazaniu Litwie zachodniej części okupowanego województwa wileńskiego z Wilnem. Odtąd wschodnia granica Litwy tylko na odcinku wzdłuż Niemna pokrywała sie jeszcze z przedwojenną granicą. Przy tym dotychczasowa granica polsko-łotewska, której przebieg pozostał niezmieniony, na odcinku ok. 20 km w okolicy miasta Turmontu była teraz granicą litewsko-łotewską.

Przedwojenna granica polsko-radziecka z punktu widzenia władz ZSRR przestała istnieć po tym, gdy Zgromadzenie Ludowe Zachodniej Ukrainy i Zgromadzenie Ludowe Zachodniej Białorusi w dniach 27-30 października uchwaliły włączenie okupowanych przez wojska radzieckie wschodnich terenów Polski do Związku Radzieckiego, a Rada Najwyższa ZSRR ustawą z 2 listopada to zatwierdziła. Włączenie tych ziem do Białoruskiej SRR i Ukraińskiej SRR nastapiło w dniach 14-15 listopada. Władze ZSRR w ten sposób nadały tej aneksji pozory uzasadnionionej reakcji na oddolne działania ludności zamieszkującej te tereny w celu spełnienia jej prawa do samostanowienia o przynależności państwowej. Ustanowienie przebiegu nowego fragmentu granicy pomiędzy Białoruską SRR i Ukraińską SRR nastąpiło 4 grudnia 1939 r. Granica ta obowiązuje do dziś, obecnie jako część granicy białorusko-ukraińskiej. 

Rozpoczęta w połowie czerwca 1940 r. okupacja Litwy przez Armię Czerwoną doprowadziła do proklamowania 21 lipca Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, która w dniu 3 sierpnia została włączona do ZSRR. W wyniku tego granica niemiecko-litewska według stanu po 28 września 1939 r. stała się fragmentem granicy niemiecko-radzieckiej. Decyzją Rady Najwyższej Związku Radzieckiego z 6 listopada dokonano korekty granicy pomiędzy Litewską SRR i Białoruską SRR poprzez przyłączenie rejonów Druskiennik i Solecznik do Litwy. Granica ta obowiązuje do dziś, obecnie jako granica litewsko-białoruska. Również okupowana przez Armię Czerwoną od 17 czerwca 1940 r. Łotwa została w dniu 5 sierpnia włączona do ZSRR jako Łotewska Socjalistyczna Republika Radziecka. Ustalona wtedy granica pomiędzy Łotewską SRR i Białoruską SRR pokrywająca sie z dotychczasową granicą polsko-łotewską obowiązuje do dziś jako granica łotewsko-białoruska.

W dniu 22 czerwca 1941 r. wojska niemieckie dokonały inwazji na Związek Radziecki. Do pierwszych dni lipca całość terytorium Polski anektowanego przez ZSRR w 1939 r. znalazła sie pod okupacją niemiecką. Dekretem Hitlera z 17 lipca ustalone zostały zasady organizacji administracji cywilnej na terenach okupowanych. Zgodnie z nim 22 lipca utworzono okręg białostocki, którego granice wschodnia i południowa tylko częściowo pokrywały się zarówno z granicami województwa białostockiego jak i radzieckiego obwodu białostockiego (m.in. obejmowały rejon Druskiennik włączony już w 1940 r. do Litewskiej SRR). Był to jedyny fragment zajętych ziem przyłączony do III Rzeszy (jako rejencja Prowincji Prusy Wschodnie). W związku z tym dotychczasowy odcinek granicy niemiecko-radzieckiej od okolicy Ostrołęki do Niemirowa nad Bugiem stał się granicą III Rzeszy z Generalnym Gubernatorstwem. Z kolei 1 sierpnia przyłączono do Gubernatorstwa tereny wschodniej Galicji (województw tarnopolskiego, stanisławowskiego i części lwowskiego zajętej przez ZSRR w 1939 r.). W wyniku tego całe przedwojenne granice Polski z Węgrami i z Rumunią, która na powrót zajęła północną Bukowinę, stały się granicami Gubernatorstwa z tymi państwami. Reszta zajętych ziem traktowana były jako będaca pod okupacją i administrowana przez dwa komisariaty Rzeszy (Komisariat Ost i Komisariat Ukraina) bez powoływania do życia jakichkolwiek zależnych od Niemiec bytów państwowych . Posumowując: wschodnia granica Wielkich Niemiec z okupowanymi terenami zajętymi wcześniej przez Związek Radziecki składała się z granicy III Rzeszy (wcześniej granica z Litwą, od 1940 r. jako granica z ZSRR i granica wschodnia i południowa przyłączonego okręgu białostockiego) oraz granicy Generalnego Gubernatorstwa (granica z ZSRR na Bugu od Niemirowa do okolicy Sokala i dawna granica Galicji aż do Dniestru, w tym odcinek na rzece Zbrucz będący jednocześnie fragmentem przedwojennej granicy polsko-radzieckiej).

W 1943 r. po klęsce Niemców pod Stalingradem front wschodni zaczął przesuwać się na zachód. Pierwsze oddziały Armi Czerwonej osiagnęły linię przedwojennej granicy polsko-radzieckiej w styczniu 1944 r. na Wołyniu. Oprócz głównego celu jakim było ostateczne pokonanie Niemiec, co wynikało z ustaleń władz Związku Radzieckiego z aliantami, celem równoległym było odzyskanie terytoriów utraconych w 1941 r. W krok za przesuwającym się frontem następowało odtwarzanie radzieckich struktur administracyjnych i granic z jednoczesną likwidacją granic stworzonych przez Niemcy. Po przekroczeniu przez Armię Czerwoną linii granicy niemiecko-radzieckiej z 1939 r. na Bugu Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego będący samozwańczym marionetkowym organem wykonawczym w tajnym porozumieniu z rządem ZSRR podpisanym w Moskwie 26 lipca 1944 r. przyjął przebieg tymczasowej granicy polsko-radzieckiej zgodny w przybliżeniu z przebiegiem tzw. linii Curzona wstępnie zaakceptowany na wniosek Stalina przez aliantów jeszcze na konferencji w Teheranie w grudniu 1943 r. Do września wojska radzieckie opanowały obszary do linii Narwi, Wisły z przyczółkiem sandomierskim i Wisłoki. W październiku 1944 r. Armia Czerwona przekroczyła przedwojenną granicę polsko-wegierską i zajęła Ruś Zakarpacką będącą pod administracją czechosłowacką do czasu przyłączenia jej do Węgier w marcu 1939 r. Umowa radziecko-czechosłowacka z 29.06.1945 r. o granicy usankcjonowała aneksję Zakarpacia przez Związek Radziecki i spowodowała wydłużenie granicy polsko-radzieckiej o bieszczadzki odcinek wododziału karpackiego. Rozpoczęta 12 stycznia 1945 r. ofensywa umożliwiła likwidację pozostałości Generalnego Gubernatorstwa i odzyskanie do pierwszych dni lutego większości terenów Polski przyłączonych do III Rzeszy w 1939 r. poza Pomorzem Gdańskim oraz rejonem Rybnika i Cieszyna. Jednocześnie przedwojenna granica polsko-niemiecka wobec wstępnych ustaleń Stalina z aliantami poczynionych na konferencji w Jałcie w lutym 1945 r. traktowana była już tylko jako istniejąca formalnie do czasu ustalenia nowej , ale jeszcze tymczasowej granicy polsko-niemieckiej, oraz granicy podziału Prus Wschodnich pomiędzy Polskę i ZSRR, co nastąpiło podczas konferencji poczdamskiej w lipcu 1945 r. Natomiast nie zakładano rozpatrywania statusu terytorium byłego Wolnego Miasta Gdańska ustanowionego Traktatem Wersalskim traktując je tak, jak inne tereny państwa polskiego anektowane przez Niemcy w 1939 r. Ostatecznie 16 lipca 1945 r. rządy Polski i ZSRR podpisały umowę o granicy państwowej, co było równoznaczne z formalnym uznaniem przedwojennej granicy polsko-radzieckiej za nieistniejącą, i co za tym idzie uznaniem przyłączenia wschodnich terenów Polski do ZSRR i wszelkich zmian granic państwowych dotyczących tych ziem za legalne.