Opera Śląska

Budynek teatru miejskiego

Budową obecnego gmachu Opery Śląskiej, który mie­ścił pierwotnie teatr miej­ski i tzw. dom koncertowy było towarzystwo Concerthaus GmbH, w której skład wchodzili fotograf Carl Liebert, niejaki Freudenberg i radca sądu han­dlowego (Handelsgerichtsrat) bankier Franz Landsberger.
Landsberger zdobył poparcie wielu znamienitych osób dla całej sprawy byli wśród nich nadburmistrz Bytomia dr Georg Brüning, generalny dyrektor huty „Pokój" Liebert, generalny dyrek­tor Remy z Lipin, generalny dyrektor Pringsheima Wendriner; głównymi mecenasami byli Cäsar Wollheim oraz Friedländer-Fuld z Berlina, handlujący węglem górnośląskim. W 1925 roku poświęcono Landsbergerowi tablicę pamiątkową w foyer teatru, w latach trzydziestych prawdopodobnie usunię­tą przez nazistów (Landsberger był Ży­dem z pochodzenia). Miasto ofiarowa­ło bezpłatnie grunt pod budowę teatru (dotąd był tam drewniany cyrk należą­cy do Blumenfeldta, rozebrany w 1897 roku) oraz nie oprocentowany kredyt hipoteczny na kwotę 300 000 marek.
Projektantem budynku oraz autorem obliczeń statycznych był mistrz budow­lany (Baumeister) A. Bohm z Berlina. Był to w porównaniu z innymi gmacha­mi tego typu stosunkowo mały budy­nek, sala teatralna przewidziana była na
578 miejsc, a koncertowa na 656 miejsc oraz dodatkowe 143 w po­mieszczeniach pobocznych. Parter mieścił 286 miejsc oraz 10 w lożach orkiestrowych, pierwszy bal­kon 122 miejsca oraz 44 w lożach, zaś drugi balkon 124 miejsca oraz 6 + 22 miejsca stojące. Projekt go­towy był we wrześniu 1899 roku.
Prezydent rejencji opolskiej wy­dał swą zgodę na budowę dnia 5 grudnia 1899 roku, magistrat 2 maja 1900 roku (nawierzchnia Gymnasialstrasse - obecnej ul. Mo­niuszki - nie była jeszcze gotowa), a ze­zwolenie budowlane nosiło datę 25 maja 1900 roku.
W piwnicach gmachu umieszczono między innymi skład piwa (służący znajdującej się tutaj restauracji), komo­rę powietrzną i kotłownię centralnego ogrzewania oraz kuchnię. Strop piwnic skonstruowano z użyciem żelaznych dźwigarów. Zastosowano również żela­zną konstrukcję dachu i balkonów (wol­ne dźwigary kratowe z równoległymi żebrami), z tym że więźba dachowa była drewniana. Oba balkony opierały się na kratownicowych wspornikach. Sufit został otynkowany na siatce. Wszystkie konstrukcje żelazne wykonał bytomski mistrz ślusarski J. Juretzka.
Parter sali koncertowej mieścił re­staurację i sale zebrań. Posiłki z kuchni do restauracji dostarczano specjalną windą. Zamontowany był elektryczny system wentylacyjny. W całym budyn­ku policyjnie zabroniono palenia tyto­niu ze względów przeciwpożarowych. Na drugim piętrze były garderoby obok sali teatralnej oraz mieszkanie restaura­tora koło sali koncertowej.
W styczniu 1901 roku cały gmach był w stanie surowym, z tym że nie została jeszcze ukończona konstrukcja dachu teatru oraz schody. W lipcu 1901 roku brakowało jeszcze schodów w sali kon­certowej. Oficjalny odbiór całego bu­dynku, w którym mieścił się teatr, sala koncertowa i pokoje zebrań organizacji społecznych (Vereinszimmer) nastąpił dnia 18 września 1901 roku.
Uroczyste otwarcie teatru nastąpiło dnia 1 października 1901 roku. Zainau­gurowano je uwerturą Beethovena ,,Die Weihe des Hauses". Dotąd przedstawie­nia teatralne odbywały się w Bytomiu na sali hotelu „Sanssouci" przy Bahnhofstrasse (w podwórzu obecnego ho­telu ,Bristol"). Sala ta, posiadająca do­brą akustykę, przerobiona potem na kino „Kammerlichtspiele", spłonęła w 1945 roku. Wiosną 1900 roku wystawił tu serię oper pochodzący z Raciborza dy­rektor Hans Knapp, późniejszy pierw­szy dyrektor stałego teatru bytomskie­go. Towarzystwo „Konzerthaus" otrzy­mywało corocznie 5000 marek dotacji z rejencji opolskiej na swoje cele, dyrektor teatru zaś otrzymywał od miasta 750 marek rocznie, za to musiał pięć przed­stawień dać miastu za pół ceny.
W 1901 roku powstał w podwórzu teatru mały budynek mieszczący stajnię i izbę dla woźnicy na piętrze oraz warsz­tat. Obok była lodownia, służąca miesz­czącej się tu restauracji. Od maja do lip­ca 1902 roku na tyłach budynku zbudo­wano kręgielnię według projektu Con­rada Segnitza. W tym samym roku we­dług projektu Karla Bruggera w ogro­dzie przylegającym do sali koncertowej (w miejscu obecnego skweru z pomni­kiem Chopina) zbudowano przylegają­cą do Gymnasialstrasse murowaną ko­lumnadę (podcień) otwartą od strony ogrodu i wspartą na żeliwnych słupach. W 1904 roku zbudowano drewnianą ozdobną muszlę orkiestrową w ogrodzie od strony północnej, a trzy lata później dobudowano w rejonie kolumnady drewniany bufet letni. W owym czasie zarządcą budynku i jednocześnie wła­ścicielem restauracji był niejaki Max Krüger.
W 1906 roku podłączono gmach do sieci kanalizacyjnej. Nie działała ona najlepiej, skoro dwa lata później sam prezydent rejencji zwracał uwagę na cuchnące zapachy (mephitische Dünste) wydobywające się z ubikacji. Woda do jej spłukiwania pochodziła z kopalni Karsten Centrum.
Od około 1908 roku (i aż do 1 wojny światowej) restaurację prowadził i za­rządzał domem koncertowym hurtow­nik win Peter Seul. W dwa lata później do kręgielni Conrad Segnitz dobudował magazyn kulis teatralnych.
W 1924 roku ogrodzenie domu kon­certowego zmieniono z żeliwnego na murowane. Dzierżawcą gmachu był wówczas browar Vereinsbrauerei AG z Bytomia, restaurację prowadził Karl Weigt. Rok później dobudowano piętro w budynku gospodarczym, a w 1926 roku powstały toalety przy kręgielni.
Ze względu na brak miejsca nie można było rozbudować sceny teatralnej. Dom koncertowy spełniał za to wymo­gi policyjne, ale jego forma nie odpo­wiadała aspiracjom Bytomia. Dotych­czasowy sufit był za wysoki, co powo­dowało złą akustykę. Bardzo to po­mniejszało muzyczne walory wystawianych sztuk, koncer­tów symfonicznych czy kame­ralnych. Z tego powodu jesie­nią 1927 roku nastąpiła prze­budowa sali koncertowej, któ­ra miała odtąd 410+140 miejsc siedzących. Projekt wykonał w sierpniu 1927 roku słynny niemiecki architekt Hans Poelzig z Poczdamu.
Obliczenia statyczne prze­budowy wykonał inż. Hamberger. Nowa konstrukcja wnętrza sali była niezależna od starej i znacznie od niej mniejsza, tym samym między nimi powstały rezonujące puste przestrzenie. Szczyt sali obniżono o 1,5 m, montując kratowy odwietrznik. Za­stosowano górne oświetlenie, wymie­niono okna, w balkonie zastosowano konstrukcję wspornikową. Konstrukcja dachu była drewniana z żelaznymi pio­nowymi cięgłami. Wszelkie żelazne ele­menty wykonał Juretzka. Urządzono pomieszczenie na projektor kinowy, ale nie wyświetlano tutaj filmów. Wewnątrz wprowadzono nowe krzesła wolno sto­jące. Cała sala otrzymała drewniany wystrój ze sklejki, którego kolorystykę w tonacji pośrodku gorącego różu, poniżej czerwieni z brązem, a powyżej żółci zaprojektował Johann Drobek. Na nowy balkon wiodły dwa biegi scho­dów. W styczniu 1928 roku oddano salę do użytku.
W 1930 roku dzierżawcą budynku był Franz Oppawsky. W podwórzu był wówczas chlew(!), a w ogrodzie dan­sing. W 1931 roku na terenie ogrodu od strony placu bytomski oddział firmy Schultheiss Patzenhofer, prowadzący tu browar przy obecnej ul.Wrocławskiej, zbudował poczekalnię z bufetem dla pasażerów tramwajów. Był to partero­wy budynek o nowoczesnych formach usytuowany poprzecznie do placu, koło muszli orkiestrowej.
Przemysław Nadolski