Dwór obronny Branickich (tzw. lamus)

Zapewne nie pierwszą rezydencją dziedziców włości, lecz szczęśliwie zachowaną do naszych czasów, jest budowla zwana niezbyt właściwie lamusem. Wzniesiono ją na pochyłości opadającej ku rozciągającym się od południa nizinom nadwiślańskim. Otaczał ją ogród dworski, dzisiaj znacznie zdewastowany. Jak można sądzić, tzw. lamus był główną i reprezentacyjną, nie pozbawioną walorów obronnych rezydencją Branickich. Jej zręby pochodzą zapewne z początków XVI w., kiedy to pełniła rolę wieży obronno-mieszkalnej. Dzisiejszy kształt uzyskała prawdopodobnie około r. 1603, po dobudowaniu sieni do pierwotnego jednoprzestrzennego budynku. Inicjatywę rozbudowy rezydencji badacze przypisują Janowi Branickiemu herbu Gryf (zmarłemu w 1611 r.), pełniącemu w latach 1585-1611 urząd starosty niepołomickiego, w latach 1586-1611 łowczego krakowskiego, a w r. 1600 kasztelana żarnowieckiego oraz kasztelana bieckiego w latach 1603-1611. Do modernizacji siedziby rodowej Jan Branicki zaangażował krakowski warsztat Santi Gucciego.

Budowlę wzniesiono na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu o bokach dłuższych 11,45 m i krótszych 9,80 m. Posiada ona trójdzielne piwnice, sklepione kolebkowo, zbudowane z łamanych kamieni. Kondygnację parterową, wzniesioną z cegieł w układzie polskim, zajmuje sień ze schodami na piętro oraz duża izba nakryta sklepieniem kolebkowym z lunetami. Główne wejście prowadzi poprzez prostokątny otwór drzwiowy przebity w północnej ścianie sieni. Podobny układ dwudzielny występuje na piętrze, przykrytym belkowym stropem. Pogrążony dach budowli osłonięty został attyką z arkadami i grzebieniem krenelażowym. Elewacje zdobi z kolei sgraffitowe boniowanie.

Bogactwem formy i treści oraz wysokim poziomem detalu rzeźbiarskiego oznaczają się także wnętrza branickiej rezydencji. Kunszt dłuta mistrzów skupionych wokół Santi Gucciego zdradzają elementy późnorenesansowego wystroju wielkiej sali na piętrze. Cechy tego warsztatu nosi przede wszystkim kominek oznaczony datą 1603. Jego obramienie i nadstawę tworzą płaskorzeźby w płytach z kamienia pińczowskiego. Węgary obramienia stanowią pilastry hermowe na zwierzęcych, szponiastych łapach. Dźwigają one na głowach woluty kapiteli jońskich, na których spoczywa belkowanie, ozdobione gzymsem i kartuszem herbowym. Pole kartusza wypełniają przedstawienia pięciu herbów: w górze Jastrzębiec i Nowina, w dole Gozdawa i Pobóg, a w środku mniejsza tarcza z herbem Sulima. Bogato dekorowana jest również nadstawa kominka sięgająca aż do sufitu. Jej środek zajmuje drugi kartusz herbowy mieszczący wyobrażenia herbów Kotwicz, Gryf i Zabawa. Wokół tarczy widnieją litery, które czytamy: IOANNES DE RUSZCZA BRANICKI, CASTELLANUS ZARNOWIENSIS, CAPITANEUS NIEPOŁOMICENSIS (w polskim tłumaczeniu: Jan z Ruszczy Branicki, kasztelan żarnowiecki, starosta niepołomicki). Kartusz opinają skręty i ornament lambrekinowy, nad nimi znajdują się klejnoty herbowe.

Obok kominka usytuowany jest równie mistrzowsko wykonany portal. Całe obramienie drzwi zostało wykonane z kamienia pińczowskiego. Gzyms portalu zdobią liście akantu i ślimacznica. Kartusz herbowy umieszczony na środku gzymsu przedstawia jedynie herb dziedziców Branic - Gryf.