Kawiarnia Plastyków (Artystów) była miejscem szczególnym na mapie okupowanego Krakowa - swego rodzaju instytucją społeczną. Rozpoczęła swą „wojenną” działalność 10 lutego 1940 r. w Domu Plastyków przy ul. Łobzowskiej 3, kontynuując artystyczne tradycje tego miejsca z okresu przedwojennego. Jej zaplecze stanowił krakowski Związek Artystów Plastyków (zlikwidowany 1 czerwca 1941 r.). Otwarto ją, by nie dopuścić do rozgrabienia mienia związku, a przede wszystkim, by zapewnić plastykom środki utrzymania.
Inicjatorkami przedsięwzięcia były Hanna Rudzka--Cybisowa i Bronisława Orkanowa-Smreczyńska. Kierownikiem kawiarni został rzeźbiarz Stefan Zbigniewicz, a cały personel lokalu tworzyli artyści.
„Tu stary Ludwik Puget zyskał nową w swym pełnym pracy i osiągnięć życiu, funkcję płatniczego, tu wielu plastyków, jak i ich panie, pełniło obowiązki kelnerskie. Szatniarzem był Andrzej Stopka” - wspominał poeta i publicysta Witold Zechenter.
W Kawiarni Plastyków odbywały się ponadto koncerty, między innymi pianisty Jana Ekiera grającego Chopina, a publiczność stłoczona przy kilkunastu stolikach poddawała się czarowi muzyki, zapominając na chwilę o codziennych troskach.
W przeddzień jednego z takich koncertów, 16 kwietnia 1942 roku, trwające od blisko trzech lat status quo przestało obowiązywać. Pod kawiarnię podjechały trzy wielkie ciężarówki kryte brezentowymi plandekami i kordon gestapowców siłą wyprowadził z niej po kolei wszystkich obecnych: personel, artystów, gości kawiarnianych. Ponura okupacyjna rzeczywistość zaskoczyła artystów i literatów. Aresztowano kilkadziesiąt osób, jak się okazało, w odwecie za zamach na dwóch Niemcach, w tym wyższego oficera SS, dokonany na lotnisku w Rakowicach. Wielu z przetrzymywanych na Montelupich artystów i aktorów wywieziono do Auschwitz i rozstrzelano, wśród nich między innymi malarzy Kazimierza Chmurskiego, Tadeusza Palczewskiego, Tadeusza Różyckiego, Jana Rubczaka, Tadeusza Mroza, Adama Wiśniowskiego, aktora Mieczysława Węgrzyna, rzeźbiarzy Ludwika Pugeta i Stefana Zbigniewicza oraz teoretyka i krytyka literatury Konstantego Troczyńskiego. W sumie dwudziestu pięciu artystów poniosło śmierć. 27 maja 1942.
(23 realizacji)
