Krupnicza 42

WILLA MARII LEWALSKIEJ
KRAKÓW, UL. KRUPNICZA 40 (1923-1924)
W okresie międzywojennym biuro Ludwika Wojtyczki zaprojektowało i zbudowało szereg budynków willowych; jednym z pierwszych była willa Marii Lewalskiej przy ulicy Krupniczej 40 w Krakowie. Pierwotny projekt tego domu wykonała firma "Beton" w 1923 roku. Wojtyczko i Pogany ustalili rzuty i ogólne gabaryty budynku. Na realizację ich projektu fasad nie wyrazili zgody urzędnicy magistratu. W związku z tym o ostatecznym wyglądzie willi przesądził rok później Izydor Goldberg. Wykonał on dodatkowy projekt elewacji domu. W stosunku do planów Wojtyczki zmienił układ i ilość otworów okiennych oraz kształt dachu z dwuspadowego na mansardowy. Ostatecznie firma "Beton" opracowała projekty konstrukcji oraz poprowadziła prace budowlane. Willę oddano do użytku w 1924 roku.
W księdze pamiątkowej "Dziesięciolecie Polski Odrodzonej", w rozdziale poświęconym architekturze, Henryk Jasiński, ówczesny redaktor naczelny wydawanego do 1932 roku krakowskiego "Architekta", umieścił zdjęcie omawianej willi i opisał jako dzieło Ludwika Wojtyczki i Stanisława Filipkiewicza, nic nie wspominając o Izydorze Goldbergu. W związku z faktem, że była to jedyna publikacja o tym domu i to w prestiżowym wydawnictwie, powstaje pytanie, czy Stanisław Filipkiewicz uczestniczył w omawianych pracach projektowych. Jego udziału nie potwierdzają jednak dobrze zachowane archiwalia.
Willa Marii Lewalskiej to podpiwniczony piętrowy, przekryty mansardowym dachem budynek. Zbudowany z cegły na planie prostokąta posiada trzytraktowy, pięcioosiowy układ wnętrza z reprezentacyjną klatką schodową i sienią od północy. Dodatkowe schody gospodarcze znajdują się od zachodu. Do głównej bryły przylegają na parterze półkoliste wykusze. Dwa mniejsze umieszczone zostały od wschodu i zachodu, a największy od południa. Willa wznosi się na boniowanej podmurówce. Na niej wspierają się zdwojone, toskańskie pilastry oddzielające osie otworów okiennych. Pilastry ozdobione zostały stiukowymi dekoracjami nawiązującymi do baroku. Pionowe okna parteru, wspierające się na płaskich płycinach, zamknięte są łukami odcinkowymi. Powyżej znajdują się płaskie płyciny oraz prostokątne okna drugiej kondygnacji. Całość wieńczy zdobione girlandami belkowanie z wydatnym gzymsem i tralkowaną attyką powyżej. Od północy schemat ten wzbogaca umieszczony w osi środkowej ryzalit. Łączy się on z elewacją płynnym przejściem w postaci wklęśle ukształtowanych, boniowanych ścian. Odpowiadają one zaokrąglonym, podobnie boniowanym narożnikom willi. Na parterze ryzalitu widzimy wsparte na trzech stopniach flankowane podwójnymi pilastrami drzwi. Powyżej na ozdobnych impostach wznosi się eliptyczny balkon. Jego ozdobna stalowa krata przylega do obszernych drzwi balkonowych zamkniętych półkolistą arkadą. Nad nimi architekt umieścił ozdobny kartusz z inicjałami właścicielki; kartusz przerywa belkowanie i gzyms obiegające willę. Tylko częściowo nachodzą one na ryzalit zwieńczony powyżej płaskim tympanonem. Tympanon wspiera się na flankujących oś pilastrach, przez co jest wyłamany powtarzając kształt ryzalitu. Dodatkowo zdobi go pionowe owalne okienko oraz wydatny gzyms flankowany wazonami. Główna oś elewacji ogrodowej ozdobiona została półkolistym wykuszem, który przepruty czterema portfenetrami, doświetla położony po południowej stronie salon. Do całej elewacji przylega powtarzający na osi
kształt wykusza, obszerny taras ze schodami prowadzącymi do ogrodu. Taras i wykusz ozdobiono balustradami z tralkami. Na piętrze, w głównej osi, znajduje się zdwojone okno. Nad nim oraz nad flankującymi je oknami umieszczono wspierające się na gzymsie trzy tympanony stanowiące kompozycyjną jedność z polami attyki. Zdobią je pionowe, owalne okienka. Podczas późniejszych przebudów adaptowano dach willi, dodając do niego lukarny.
Izydor Goldberg wraz z Wojtyczką i Poganym zaprojektowali w podobnej do willi formie, położony w ogrodzie garaż oraz ogrodzenie okalające działkę. Całość założenia swoimi korzeniami sięga do architektury stylu Ludwika XIV. Wiele spośród zastosowanych przez Goldberga i Wojtyczkę motywów jest zapożyczonych z pałacu wersalskiego. Budynek ten wpisuje się w nurt popularnej w tym czasie w Polsce architektury dworkowej. W odróżnieniu od domów budowanych w krakowskich koloniach willowych przy placu Axentowicza lub na Osiedlu Oficerskim, prezentuje on formy bardziej majestatyczne i monumentalne. Willa Marii Lewalskiej to obok willi własnej Adolfa Szyszko-Bohusza w Przegorzałach oraz willi Wojciecha Weissa autorstwa Franciszka Mączyńskiego - jeden z najciekawszych w Krakowie lat dwudziestych przykład ostatecznie przemijającego historyzmu.

http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=1309361