Cmentarz żydowski

Cmentarz żydowski w Krośnie jest jedynym materialnym śladem obecności Żydów w mieście. Dokładna data założenia cmentarza nie jest znana, był to jednak zapewne koniec XIX wieku. W czasie II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz - większość macew wyrwano z ziemi i wywieziono. Na terenie nekropolii dokonywano masowych egzekucji. W 1946 roku - dzięki staraniom ocalałych z Holocaustu krośnieńskich Żydów - część stel trafiła na cmentarz. W latach sześćdziesiątych płyty nagrobne próbowano ustawić na swych właściwych miejscach, było to jednak zadanie niezwykle trudne. Potem cmentarz popadł w zapomnienie.
W końcu lat osiemdziesiątych staraniem Fundacji Nissenbaumów naprawiono ogrodzenie i wykonano wstępne prace porządkowe. Opuszczony cmentarz ulegał jednak dewastacji, a gęste krzaki i drzewa praktycznie uniemożliwiały dojście do grobów. Stan ten uległ zmianie w 2002 roku - wtedy to na teren nekropolii wkroczyła grupa młodych krośnian ze Stowarzyszenia "Olszówka", pod kierownictwem Grzegorza Bożka - miejscowego nauczyciela i działacza ekologicznej organizacji "Pracownia na rzecz Wszystkich Istot". Przy niewielkiej pomocy ze strony władz miasta oraz środowisk żydowskich, przez cztery lata do 2005 roku ci młodzi ludzie w pocie czoła karczowali krzaki i usuwali śmiecie. Odnowiono bramę cmentarną i zamontowano na niej nowe tablice informacyjne, zabezpieczono studnię, wywieziono niewyobrażalną ilość wyciętych zarośli oraz tony śmieci.
W dniu 3 lipca 2005 r. Ambasada Izraela oraz Żydowski Instytut Historyczny przyznały Grzegorzowi Bożkowi z Krosna honorowy dyplom za działalność na rzecz ochrony dziedzictwa kultury żydowskiej w Polsce.
Obecnie kirkut w Krośnie jest jednym z najlepiej uporządkowanych cmentarzy żydowskich w Polsce.
Do dziś na cmentarzu zachowało się około dwustu płyt nagrobnych. Są to w zdecydowanej większości typowe macewy, wykonane głównie z piaskowca. W zwieńczeniach nagrobków można odnaleźć charakterystyczne dla żydowskiej tradycji płaskorzeźbione symbole, takie jak: dłonie w geście błogosławieństwa, korony, świeczniki, misy, lwy, winne grona czy Gwiazdy Dawida. Inskrypcje wykonane są przeważnie w języku hebrajskim, a pojawiające się epitafia w języku polskim są śladem postępującej asymilacji części krośnieńskich Żydów. Oddziałujące przez lata czynniki atmosferyczne w połączeniu z brakiem bieżącej konserwacji zniszczyły polichromie, jakimi niegdyś zdobiono żydowskie nagrobki. Obecnie jedynie w zagłębieniach niektórych macew można odnaleźć śladowe resztki barwnika. Mimo zniszczeń daje się wyodrębnić rzędowy układ pochówków oraz podział na kwatery męskie i kobiece. Zwraca uwagę pomnik Bernarda Münza, przypominający swym kształtem złamane drzewo - nagrobki takie powszechnie wznoszono osobom zmarłym w młodym wieku. Przedwojenny ceglany mur zachował się jedynie częściowo. Całkowitemu zniszczeniu uległ znajdujący się niegdyś przy bramie dom przedpogrzebowy, w języku hebrajskim zwany beit tahara, w którym przygotowywano zwłoki do pogrzebu i gdzie zapewne mieszkał dozorca. Przy wejściu widać studnię, służącą Żydom do ablucji przed opuszczeniem cmentarza, miejsca uważanego przez wyznawców judaizmu za rytualnie nieczyste.

W maju 2009 r. na cmentarzu zidentyfikowano zbiorowy grób, w którym pochowany jest krośnieński rabin i kilkudziesięciu krośnieńskich Żydów, zamordowanych w 1942 r. Umieszczone na nim hebrajskie epitafium głosi: "Tu leży pochowany w bratniej mogile słynny wielki geniusz, rabin, minister Tory, cadyk i chasyd, rabin nauczycieli Szmuel. Niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosławiona. Syn rabina Aszera Zeliga. Niech spoczywa w pokoju Fuhrer. Przewodniczący rabinackiego sądu i rabin i nauczyciel wspólnoty Krosna, autor książki Har-Shefer. Rabin Szmuel Cwi Damrez Niech spoczywa w pokoju. Nasz Rabbi Cwi Herzfeld Niech spoczywa w pokoju. Nasz Rabbi Ze'ew Nusenbaum Niech spoczywa w pokoju. Nasz Rabbi Zwi Margaliyot Niech spoczywa w pokoju. Syn Asher Boygen Niech spoczywa w pokoju Wszystkich zabitych "uświęcenia Bożego imienia". Początek miesiąca tewet 703 roku według małej rachuby i pochowany z nimi szereg mężczyzn, kobiet i dzieci, zabitych w dniach święta Chanuki 703 roku. Niech Jego dusza będzie włączona w wieniec życia wiecznego. Niech Bóg pomści ich śmierć".

(skrót opisu cmentarza autorstwa G. Bożka i K. Bielawskiego pochodzi z

http://www.kirkuty.xip.pl/krosno.htm

)