Synagoga

Istniejąca synagoga wzniesiona została w typie obronnym, w 2 ćw. XVII wieku, w miejscu budowli drewnianej. Pierwotnie był to budynek murowany, na rzucie kwadratu. W kolejnych stuleciach wielokrotnie przebudowywany na skutek destrukcji spowodowanych pożarami w 1928, 1941r. i działaniami wojennymi oraz rozbudowywany ze względu na wzrost liczby ludności żydowskiej. W końcu XVIII w. Orlę przejęli Braniccy. Na przełomie XVIII i XIX wieku synagogę przebudowano w duchu klasycystycznym. W pierwszej poł. XIX w., kiedy Orla przeszła na własność księcia Wittgensteina, do obiektu dobudowano babińca boczne. Jak podaje "Cerkiewno-parafialny latopis..." "centrum duchownego zarządu Żydów znajduje się w m.Orla; prawie w centrum miasteczka pięknieje synagoga, budynek murowany, wybudowany w ubiegłym stuleciu i odmieniony w 1880 r. po niewielkim pożarze, który miał miejsce w 1879 r. Żydzi od dawna, prawie od samych początków istnienia m.Orla osiedlili się w niej(...)". Podczas I wojny światowej budynek zaadaptowano na szpital. W okresie międzywojennym synagogę odrestaurowano i użytkowano jako świątynię wyznania mojżeszowego. Ostatnim rabinem Orli był Elia N. Halpern. W sierpniu 1941 roku hitlerowcy zamknęli wszystkich Żydów w dwóch gettach - dużym i małym. Synagogę zamieniono na magazyn zbożowy, a następnie na stajnię . Na początku listopada 1942 roku ludność żydowską ( ok. 2000 osób) Niemcy przesiedlili do getta w Bielsku Podlaskim, stamtąd zaś poprzez obóz zorganizowany na terenie dawnych koszar 10 Pułku Ułanów Litewskich w Białymstoku, trafili do obozu śmierci w Treblince. Budynek synagogi zdewastowano. Po 1945 r. rozebrano babińce boczne. W latach 50-tych powstała koncepcja adaptacji dawnej synagogi na miejscowy Dom Kultury. Brak środków finansowych nie pozwolił na realizację tego programu. Na skutek tego do połowy lat 70-tych obiekt pełnił przypadkowe funkcje magazynowe, które przyczyniły się do daleko posuniętej dewastacji, mimo przeprowadzanych doraźnie prac remontowych. Za

http://bialystok.jewish.org.pl/page14.html