Zamek Królewski

Zamek Królewski w Radomiu – wzniesiony w XIV wieku przez Kazimierza Wielkiego wraz z systemem murów miejskich Nowego Radomia. W dobie Jagiellonów przebudowany w stylu renesansowym, przez Mikołaja Szydłowieckiego, który ponadto odnowił i rozbudował zamek. Spalony przez Szwedów, później częściowo odbudowany. Do dziś zachowały się dwie kondygnacje (w tym piwnice) tzw. Domu Wielkiego oraz obiekt wzniesiony w XIX wieku na fundamentach Domu Małego. W murze okalającym zespół zamkowy znajdują się tablice upamiętniające uchwalenie w Radomiu Konstytucji Nihil Novi oraz zawarcie unii wileńsko-radomskiej.
Zamek powstał jako element fortyfikacji miejskich prawdopodobnie w końcowym etapie budowy miejskich murów. Czworobok założenia zajmował południowo-wschodnią część miasta i oddzielony był od niego murem oraz wałem i fosą. Wjazdu na zamek strzegła wieża bramna, w której miał swoje mieszkanie burgrabia. Oprócz wieży bramnej w skład zabudowań zamkowych wchodził dom wielki. Miał on wymiary 38x10,5 metra i był wzniesiony wzdłuż murów miejskich, wysunięty przed ich czoło. Dom miał dwie lub trzy kondygnacje i był podpiwniczony. Do budynek przylegała początkowo jedna wieża. W ciągu murów mogły jeszcze znajdować się baszty, jednak z braku ikonografii z tego okresu trudno o dokładne odtworzenie formy założenia.
Częstym gościem na zamku był Władysław Jagiełło, a potem jego następcy. Tutaj w 1401 roku zawarto unię zwaną radomsko-wileńską. W 1489 roku Kazimierz Jagiellończyk przyjął na zamku hołd lenny mistrza krzyżackiego Jana von Tieffen. W 1505 roku na zamku miał miejsce sejmik z udziałem Aleksandra Jagiellończyka, na którym uchwalono konstytucję "Nihil novi" oraz zatwierdzono zbiór praw kanclerza Jana Łaskiego.
W XV i XVI wieku zamek wzbogacił się o kolejną wieżę przy wielkim domu oraz o wieżę latrynową, którą postawiono na wale. Możliwe, że ta pierwsza, zwana białą, powstała z wcześniejszej baszty. Oprócz wymienionych wież istniała jeszcze "baszta złoczyńców" w północno-wschodnim narożu murów obwodowych. W latach 1510-1515 rozbudowę zamku przeprowadził kasztelan radomski, podskarbi koronny Mikołaj Szydłowiecki prawdopodobnie pod wpływem Zygmunta Augusta. Prace wykonał prawdopodobnie królewski budowniczy mistrz Benedykt, a wystrój wnętrz mógł być dziełem nadwornego malarza Szydłowieckich - Piotra. Dom wielki przebudowano na renesansową rezydencję. Od strony dziedzińca został ozdobiony krużgankami, dobudowano taras, a wieżę "białą" zwieńczono attyką. Podczas tej rozbudowy wzniesiono również nowe skrzydło zachodnie głównie dla celów gospodarczych.
Często odwiedzany przez monarchów zamek miał bogaty wystrój. Jedna z komnat posiadała kasetonowy strop z pozłacanymi różami, w zamku były marmurowe kominki i dekoracyjne kaflowe piece. Gospodarczo-mieszkalne skrzydło zachodnie mieściło na parterze kuchnię, spiżarnię i piekarnię, a na piętrze - jadalnię, którą połączono z domem wielkim krytym gankiem. Z dokumentów dowiadujemy się też, że zamek posiadał łaźnię, ogrody i stajnie dla 130 koni.
Niewielkich zmian dokonano jeszcze przed 1567 rokiem. W 1655 roku na zamek wkroczył król szwedzki Karol Gustaw. Przyjął tutaj delegację polską żądającą przeprowadzenia elekcji. Kiedy Szwedzi zostali wyparci z Radomia zdewastowali zamek i podpalili miasto. Po tych zniszczeniach do odbudowy został zobowiązany starosta Gołuchowski.
Ostatnia duża przebudowa miała miejsce w 1787 roku. Wtedy to starosta Aleksander Potkański obniżył dom wielki o jedną kondygnację i wydłużył kosztem pozostałości zniszczonej wieży "białej". Jeszcze w końcu XVIII wieku władze austriackie postanowiły rozebrać wieże zamkowe i mur obwodowy od strony miasta, a zamek został przystosowany na potrzeby urzędów, a później Archiwum Akt Grodzkich.
W 1863 roku zaniedbaną ostatnią pozostałość po zamku - dom wielki - przekazano kościołowi, który przekształcił go w plebanię i czasową rezydencję biskupów sandomierskich.

http://www.zamki.pl/?idzamku=radom