Struga Folusz

Kanał Folusz to dawny strumień obecnie w 90 % skanalizowany. Ciek ma długość 11,4 km (w tym w 5 km w granicach miasta Turku). Ma swoje źródło w przysiółku Gózd po zachodniej stronie wsi Cisew, wzdłuż której płynie w wyraźnie zaznaczonej dolinie, następnie przecina płaskowyż, na którym leży Turek i uchodzi do rzeczki Kiełbaski na skraju pradoliny Warty w miejscu położonym na granicy pomiędzy wsiami Korytków i Pęcherzew. Na strumieniu w miejscowości Zabrodzie (obecnie Folusz) położonej tuż za zachodnią granica miasta był młyn zwany Zabrodni, na miejscu którego w pierwszej połowie XIX powstał folusz i wytwórnia sukna. Obecna nazwa strumienia/kanału wywodzi się od tego folusza. Mieszkańcy miasta od dawna mylnie nazywają kanał Kiełbaską, która to nazwa odnosi się do innej rzeczki płynącej w pobliżu Turku.

Kanał Folusz jest głównym ciekiem wodnym na terenie miasta, dlatego jego istnienie wywarło pewien wpływ na układ przestrzenny Turku. Zanim zostało lokowane miasto istniała już wieś (prawdopodobnie już w końcu X w.), której siedliska skupione były wzdłuż obecnej ulicy Nowej po północnej stronie strumienia w bezpośredniej bliskości brodu, gdzie zbiegało się kilka znaczących w średniowieczu szlaków. Po drugiej stronie strumienia w końcu obecnej ulicy Tamka zlokalizowany był folwark arcybiskupi. Główne niwy wsi, a potem i miasta, rozciągały się na południe od strumienia. Po powstaniu parafii w XII w. teren obecnego parku miejski ego zajmowały łąki należące do proboszcza. Samo miasto usytuowane zostało na lekkim wzniesieniu i do strumienia w pobliżu obecnej ul. Gorzelnianej biegł rów odprowadzający nadmiar wód opadowych z okolic Rynku i ul. Kaliskiej. Przy przecięciu strumienia z drogą (obecna ul. Dobrska), która po południowej stronie rozwidlała się w kierunku Sieradza (obecna ul. Kwiatowa) i Kalisza (obecna ul. Leśna), przynajmniej od XIV w. istniał młyn arcybiskupi. Droga w tym miejscu prowadziła wierzchem zataczającej łuk grobli spiętrzającej na strumieniu duży staw młyński, trochę większy od stawu istniejącego obecnie w południowo-wschodniej części parku miejskiego. W grobli były dwa przepusty i stawidła: dla północnego kanału młyńskiego, nad którym przy drodze stał młyn, i południowego kanału opływowego. Oba kanały łączyły się w odległości ok. 80 m od grobli, a pomiędzy nimi było gospodarstwo młynarza. Dzisiaj północny kanał nie istnieje. Dla sprawniejszego funkcjonowania młyna strumień na odcinku ok. 0,5 km przed stawem był uregulowany.

W XIX w. w okresie aktywizacji gospodarczej miasta w pobliżu strumienia powstało kilka drobnych zakładów różnych branż. Na posesji zajmowanej obecnie przez Urząd Miejski znajdował się bielnik tkanin płóciennych, a na zachód od niego farbiarnia Neumanna. Na terenie obecnej posesji Gorzelniana 18 powstała gorzelnia Sokolnickiego. Od lat 30. XIX w. istniały tutaj dwa stawy, duży, który został zasypany dopiero w latach 90. XX w., i za nim mniejszy staw zlikwidowany jeszcze w latach 40. Główny nurt strumienia skierowany został kanałem opływowym po południowej stronie stawów. W tym samym czasie wykopano kanał odchodzący od strumienia na wysokości bielnika omijający ww. stawy od północy, zasilający m.in. niewielki staw położony w południowej ogrodowej części posesji pod obecnym adresem Kaliska 47, gdzie urządzony był hotel. Z kolei na obecnej ul. Nowej 18 od połowy XIX w. istniała rzeźnia, gdzie również był staw boczny. Dalej na ul. Uniejowskiej 32 działała garbarnia. Nadal też funkcjonował młyn wodny. Usytuowanie wszystkich tych obiektów z różnych względów związane było z bliskością strumienia.

W okresie międzywojennym część ulic centrum miasta wyposażono w kanalizację deszczową. Na terenie posesji Dobrska 22 wybudowano osadniki ścieków ulicznych, skąd po wstępnym oczyszczeniu odprowadzane były do strumienia. Do tego czasu strumień płynący na tyłach posesji położonych przy ulicach Kaliskiej, Dobrskiej i Nowej nie odgrywał żadnej roli w przestrzeni miasta. W 1938 r. na terenie dawnych łąk zakończono urządzanie parku miejskiego. W ramach tego przedsięwzięcia wykopano duży staw parkowy, którego południowa strona objęła koryto strumienia. W związku tym przeprowadzono wzdłuż południowej granicy parku nowy kanał opływowy. Staw zasilany jest podziemnym kanałem od strony ul. Gorzelnianej. W tym samym czasie uregulowano też odcinek od Folusza do ujścia do Kiełbaski i zlikwidowano staw młyński. W latach 1952-56 po północnej stronie kanału wybudowano Turkowskie Zakłady Przemysłu Jedwabniczego. W latach 70. wobec planowanej, a niezrealizowanej rozbudowy zakładu, przesunięto koryto kanału na południe na odcinku ok. 300 m. W latach 90. powiększono park miejski o tereny po południowej stronie i urządzono staw z kąpieliskiem w miejscu dawnego stawu młyńskiego. Obecnie po wybudowaniu w latach 70. miejskiej oczyszczalni ścieków kanał prowadzi wody II klasy czystości.