†

Wielka Synagoga

Główna synagoga w Suwałkach została zbudowana w latach 1820–1821 przy ul. Joselewicza 36 (obecnie Noniewicza 25). Według sprawozdania Komisji Województwa Augustowskiego z 1821 r. w Suwałkach "wymurowana została wielka i ozdobna co do architektury bożnica żydowska, mająca długość stóp 100 i szerokości 54 – z dwoma rzędami wielkich okien i 8 kolumnami doryckiego porządku od frontu"[1.1]. Charakterystycznym elementem budowli w stylu klasycystycznym były: okazały kolumnowy portyk oraz falista attyka. Naprzeciwko synagogi znajdował się bejt ha-midrasz, wybudowany w tym samym czasie. Okolice synagogi zamieszkiwała aż do II wojny światowej głównie mniejszość żydowska, której przedstawiciele w znacznym stopniu opanowali lokalny handel i przemysł. Głównym udziałowcem miejscowego browaru był Władysław Kunc. Obok synagogi, przy obecnej ul. Waryńskiego, urodził się Abraham Stern, uważany w Izraelu za narodowego bohatera. Próbował swoich sił w poezji, ale związał się z ruchem syjonistycznym i wyemigrował do Palestyny. Został zastrzelony przez Brytyjczyków w 1942 r. jako terrorysta. Wcześniej napisał list do Hitlera, w którym oferował pomoc w walce z aliantami. Odpowiedzi nie otrzymał. Ostatni przed wojną suwalski rabin Dawid Lipszyc wyjechał do USA i został jednym z głównych żydowskich duchownych w Nowym Jorku. Synagoga została zdewastowana przez Niemców na początku okupacji. Po wojnie częściowo zniszczony i opuszczony budynek stopniowo popadał w ruinę. Decyzją l.dz. Kult.V-3/52 z 21 lipca 1952 r. synagoga, jak podano w treści pisma – zbudowana w 1828 r., mieszcząca się na ul. Szkolnej – została wpisana do rejestru zabytków województwa białostockiego pod nr 14. Jako właściciela budynku wskazano Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce, Oddział w Białymstoku. Cztery lata później, w 1956 r. synagoga, będąca już w stanie katastrofy budowlanej, na polecenie władz lokalnych i za zgodą ówczesnego ministra kultury została skreślona z listy zabytków i zburzona pomimo protestów niewielkiej grupy Żydów mieszkających wówczas w Suwałkach. Za

http://www.sztetl.org.pl