Aleja Papieża Jana Pawła II – aleja położona na obszarze szczecińskich osiedli Centrum i Śródmieście-Północ, w dzielnicy Śródmieście. Aleja ma długość 1,18 km[1] i przebiega z południowego wschodu na północny zachód, łącząc plac Żołnierza Polskiego z ulicą Wacława Felczaka. Jest to reprezentacyjna śródmiejska aleja z kamienicami ujętymi w rejestrze zabytków oraz w gminnej ewidencji zabytków[2][3]. Na całej długości stanowi część Złotego Szlaku – trasy turystycznej łączącej Zamek Książąt Pomorskich z Doliną Siedmiu Młynów[4].
Historia
Przed II wojną światową
W 1864 r. szczeciński urbanista James Hobrecht wykonał koncepcję zabudowy terenów powstałych po zlikwidowaniu fortu Wilhelma, który znajdował się w okolicach dzisiejszego placu Grunwaldzkiego[5], a także na gruntach rozparcelowanego majątku Friedrichschof, znajdującego się na północ od fortu[6]. Hobrecht zakończył plan w 1874 r.[6] Zaprojektował układ wielobocznych placów z promieniście rozchodzącymi się ulicami, z których najważniejszą miała stać się ulica roboczo oznaczona numerem 30[5]. Pierwotnie ulicy tej miano nadać nazwę Lindenstraße, w nawiązaniu do mającej podobne położenie i znaczenie ulicy w Berlinie[6], jednak w 1877 r. nadano jej nazwę na cześć cesarza Wilhelma I Hohenzollerna, tj. Kaiser-Wilhelm-Straße. Według projektu zabudowy śródmieścia z 1880 r., ulica miała rozpoczynać się na Königsplatz[a], przechodzić przez kwadratowy Kaiser-Wilhelm-Platz[b], następnie na skrzyżowaniu z Deutsche Straße[c] przez wieloboczny Ludwigplatz[d] i na terenie Quistorpaue[e] przez K. Platz[f][7]. Wykorzystując możliwość tyczenia drogi przez tereny dotąd niezasiedlone, zarezerwowano pod nią szeroki teren umożliwiający w przyszłości jej znaczne poszerzenie, włącznie z wyznaczeniem między jezdniami a zabudowaniami charakterystycznych przedogródków w północnej części ulicy[6].
W 1882 r. przebieg ulicy zmodyfikowano poprzez jej skrócenie i ostateczne określenie szerokości[5]. Część na południe od placu Grunwaldzkiego (wówczas Wilhelm-Platz) wyznaczono o szerokości 48 m – ulica obejmowała chodniki dla pieszych o szerokości 4 m, dwie jezdnie po 10 m, a pośrodku trakt do jazdy konnej. Partery kamienic zbudowanych wzdłuż tego odcinka przeznaczono na sklepy i usługi. Część na północ od placu wyznaczono w pasie o szerokości 59 m, wyznaczając wzdłuż jej skrajów przedogródki przed kamienicami pełniącymi tu funkcje niemal wyłącznie mieszkalne (sklepy i kawiarnie zaplanowano tylko w budynkach narożnych)[6].
W latach 1886–1888 przy ulicy wzniesiono reprezentacyjny budynek König-Wilhelms-Gymnasium[g] według projektu Richarda Rönnebecka[8] (współcześnie rektorat Uniwersytetu Szczecińskiego), a w następnym dziesięcioleciu rozpoczęto zabudowę kwartałów przylegających do ulicy wielokondygnacyjnymi kamienicami[5]. Przykładem powstałego w tym czasie domu jest eklektyczna kamienica nr 42 z 1898 r.[9]
W 1914 r. parcelę nr 37 na narożniku Kaiser-Wilhelm-Straße i Preusische Straße[h] zabudowano gmachem Finanzamt Stettin Nord[i][5]. Wznoszenie zabudowań wzdłuż ulicy zakończono zasadniczo w 1924 r.[6] Zabudowa miała charakter luksusowy – budynki zdobiły głębokie balkony, wykusze, wieżyczki, bogato zdobione elewacje, w tym ze ścianami licowanymi glazurowanymi cegłami w kontrastowych kolorach[6]. W latach 1924–1927 na północnym końcu ulicy powstał w kilku etapach neobarokowy gmach, zaprojektowany przez Georga Steinmetza dla władz prowincji Pomorze (współcześnie Urząd Miasta Szczecin)[10].
II wojna światowa
W czasie intensywnych bombardowań miasta ulica ocalała do 1944 roku. Pierwsze zniszczenia nastąpiły w wyniku nalotu przeprowadzonego w nocy z 5 na 6 stycznia tego roku. Zabudowa przy ulicy poważnie ucierpiała – a w południowej jej części, w okolicy pl. Lotników – została niemal całkowicie zniszczona w nalocie dywanowym w nocy z 16 na 17 sierpnia 1944[11].
Lata 1945–1989
Po zakończeniu II wojny światowej Kaiser-Wilhelm-Straße była jedną z pierwszych ulic zasiedlonych przez ludność polską przybywającą do miasta[12] i jedną z pierwszych ulic, które otrzymały nazwę w języku polskim[13]. 5 lipca 1945 r. budynek dawnego zarządu prowincji zajął pierwszy polski zarząd miasta na czele z prezydentem Piotrem Zarembą[14]. 15 lipca 1945 r. na pobliskich Jasnych Błoniach odprawiono mszę świętą, po której zakończeniu odbył się uroczysty przemarsz jej uczestników przez aleję Jedności Narodowej do placu Grunwaldzkiego[15].
W 1950 r. u wylotu alei do placu Żołnierza Polskiego ustawiono pomnik Wdzięczności dla Armii Radzieckiej w formie obelisku zwieńczonego pięcioramienną gwiazdą. Nowe władze miasta zdecydowały się na objęcie części alei projektem Śródmiejskiej Dzielnicy Mieszkaniowej, wzorowanym na warszawskiej Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej[16]. Zespół architektów w składzie: Henryk Nardy, W. Adamczyk i Emanuel Maciejewski zaprojektował w latach 1952–1954 dwa pięciokondygnacyjne, socrealistyczne bloki ze spadzistymi dachami, które miały zająć miejsce zburzonych w czasie wojny kamienic na odcinku od placu Grunwaldzkiego do placu Lotników[5][17]. Prace budowlane zakończyły się w 1958 r.[17] Były to pierwsze budynki mieszkalne zbudowane w mieście po zakończeniu II wojny światowej[16].
W latach 70. XX wieku środkową część alei Jedności Narodowej na odcinku od placu Lotników do placu Grunwaldzkiego przebudowano na aleję spacerową z fontannami[18]. Tuż przed placem Grunwaldzkim ustawiono 19 czerwca 1980 r. pomnik Marynarza dłuta Ryszarda Chachulskiego[19][20].
Po roku 1989
Na mocy Uchwały Rady Miasta Szczecin nr X/284/07 z 11 czerwca 2007 r. aleję Jedności Narodowej przemianowano na aleję Papieża Jana Pawła II[21].
W 2006 r. przeprowadzono remont fontann na odcinku zwanym Aleją Fontann[22]. W 2015 r. w ramach programu „Zielone Przedogródki Szczecina” odtworzono historyczny wygląd klombów kwiatowych przed kamienicami nr 13, 14, 15 i 17[23]. W 2016 r. odnowiono jeszcze klomby przed kamienicami nr 18, 19, 20, 21, 22, 32, 33, 34 i 36[24].
6 lutego 2020 r. ogłoszono przetarg na wykonanie prac remontowych na odcinku od placu Grunwaldzkiego do ulicy Wacława Felczaka. Zakres prac obejmuje wymianę przedwojennej kostki brukowej na nową, modernizację ciągu pieszego między jezdniami i chodników, przebudowę sygnalizacji świetlnej i sieci wodnokanalizacyjnej. Przewiduje się także ustawienie elementów małej architektury w postaci koszy na śmieci, ławek, stojaków rowerowych i słupków ograniczających nieprzepisowe parkowanie[25]. W przetargu wygrało konsorcjum Roverpol i Rover Infraestructuras, które ma wykonać prace do połowy października 2021 r.[26][27]
Zabudowa i zagospodarowanie
Początkowy odcinek alei, od placu Żołnierza Polskiego do placu Lotników, zabudowany jest niemal w całości obiektami powojennymi (trzy pawilony handlowe, wieżowiec). Jedynie po prawej stronie tego odcinka zachowała się jedna kamienica o nr 2. Między placem Lotników a placem Grunwaldzkim po obu stronach ulicy znajduje się zwarta zabudowa, na którą składają się bloki ŚDM w stylu socrealistycznym wzniesione w latach 50. XX wieku[29] i kilka zachowanych przedwojennych kamienic[18]. Między placem Grunwaldzkim a ulicą Mazurską i między ulicą Mazurską a ulicą Wielkopolską przy alei (poza budynkiem komisariatu policji Szczecin Niebuszewo) stoją wyłącznie cztero- i pięciopiętrowe kamienice. Kolejny, krótki odcinek od ulicy Wielkopolskiej do ulicy Mieczysława Niedziałkowskiego ma nieco inny charakter zabudowań: po lewej stronie zlokalizowano basen przeciwpożarowy, a po prawej budynek rektoratu Uniwersytetu Szczecińskiego[5]. Końcowy odcinek alei między ulicą Mieczysława Niedziałkowskiego a ulicą Wacława Felczaka zabudowany jest z lewej strony modernistycznymi kamienicami, a z prawej kamienicami uzupełnionymi blokiem. Perspektywę ulicy od północy zamyka gmach Urzędu Miasta Szczecin[5][30][31], a od południa dwa wieżowce przy placu Żołnierza Polskiego[32].
Zagospodarowanie środkowej części alei różni się w zależności od odcinka. Między placem Żołnierza Polskiego a placem Lotników przestrzeń między jezdniami zajmuje plac Pawła Adamowicza. Od placu Lotników do placu Grunwaldzkiego część środkową zagospodarowano w formie promenady z pawilonami gastronomicznymi i fontannami, od których ta część alei otrzymała nazwę Alei Fontann[18]. Dominantą tego odcinka jest pomnik Marynarza przy wylocie alei do placu Grunwaldzkiego. Od placu Grunwaldzkiego do ulicy Wielkopolskiej środkową część tworzy ciąg pieszo-rowerowy. Środkowa część końcowego odcinka alei była zajmowana przez kwietniki i pomnik Gryfa Pomorskiego[30][33], lecz w związku z przebudową fragmentu alei także ona ma zostać zmieniona w ciąg pieszo-rowerowy[34][35].
Przypisy
1. Portal Systemu Informacji Przestrzennej Miasta Szczecin, geoportal.szczecin.pl [dostęp 2021-08-15].
2. Rejestr zabytków, Szczecin: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [dostęp 2021-08-12] (pol.).
3. gminna ewidencja zabytków – wykaz zabytków nieruchomych, zgodnie z art. 22 ust. 5 ustawy z dnia 23.07.2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami., Szczecin: Biuletyn Informacji Publicznej, 17 listopada 2020, s. 20 [dostęp 2021-08-12] (pol.).
4. Złoty Szlak | Visit Szczecin, visitszczecin.eu [dostęp 2021-09-22] (pol.).
5. Bogdana Kozińska, Papieża Jana Pawła II, aleja, [w:] Tadeusz Białecki (red.), Encyklopedia Szczecina., Szczecin: Szczecińskie Towarzystwo Kultury, 2015, s. 708–709, ISBN 83-7241-089-5, OCLC 248692694 (pol.).
6. Magdalena Rzeszotarska-Pałka. Szczecińskie przedogródki z przełomu XIX i XX wieku. „Architektura. Czasopismo Techniczne”. 19, 109, 6A, s. 127-133, 2012.
7. Plany historyczne rozwoju przestrzennego Szczecina – 1880 r. | Biuro Planowania Przestrzennego Miasta, bppm.szczecin.pl [dostęp 2021-09-22].
8. Budynek Rektoratu Uniwersytetu Szczecińskiego – Encyklopedia Pomorza Zachodniego – pomeranica.pl, encyklopedia.szczecin.pl [dostęp 2021-09-22].
9. Janusz Ławrynowicz, Dariusz R. Janowski: Szczecińskie miejsca. Szczecin: Kurier-Press, 2005, s. 85. ISBN 978-83-942725-0-0.
10. Wbito pierwszą łopatę pod Szpinakowy Pałac, wszczecinie.pl [dostęp 2021-09-22] (pol.).
11. Andrzej Kraśnicki jr.: Jak zniszczono Szczecin. sedina.pl, 16 sierpnia 2004. [dostęp 2021-10-04].
12. Paweł Bartnik, Jan Macholak, Kronika Szczecina 1945-2005. Z biegiem lat, z biegiem dni, Szczecin: Wydawnictwo „Dokument” Oficyna Archiwum Państwowego w Szczecinie, 2005, s. 14 (pol.).
13. Beata Afeltowicz, Piotr Zaremba jako „onomasta”, „przestrzeń i forma”, 22 (3), 2014, s. 134, ISSN 1895-3247 (pol.).
14. Gmach Urzędu Miasta Szczecin | Visit Szczecin, visitszczecin.eu [dostęp 2021-09-22] (pol.).
15. Piotr Zaremba, Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945-1950, Szczecin 1977, s. 117.
16. Dzieje Szczecina 1945-1990. Szczecin: Wydawnictwo 13 Muz, 1998. ISBN 83-908898-0-3.
17. Maria Łopuch. Śródmiejska Dzielnica Mieszkaniowa w Szczecinie. „Przegląd Zachodniopomorski. Rozprawy i Studia”. 1, 2011.
18. Trasa VI Szczecin Paryżem Północy, [w:] Ryszard Kotla, Czas na Szczecin, wyd. 1, Szczecin: Zapol, 2020, s. 113, ISBN 978-83-8185-083-4, OCLC 1199629135 (pol.).
19. Rzeźba Marynarz Sternik (Szczecin) – Encyklopedia Pomorza Zachodniego – pomeranica.pl, pomeranica.pl [dostęp 2021-09-22].
20. Tajemnice dwóch pomników. Od Kolejarza do Marynarza, wszczecinie.pl [dostęp 2021-09-22] (pol.).
21. Uchwała w sprawie nadania ulicy nazwy Papieża Jana Pawła II, bip.um.szczecin.pl [dostęp 2021-09-21].
22. Bartłomiejka w rozsypce, Głos Szczeciński, 20 kwietnia 2006 [dostęp 2021-09-22] (pol.).
23. Wypięknieje jedna z głównych ulic Szczecina, wszczecinie.pl [dostęp 2021-09-22] (pol.).
24. Aleja Jana Pawła II ma nowe przedogródki, Wiadomości Szczecin, 24 października 2016 [dostęp 2021-09-22] (pol.).
25. Tomasz Kuczyński: Al. Jana Pawła II w Szczecinie do przebudowy. Co się zmieni? [ZDJĘCIA]. gs24.pl, 2020-02-06. [dostęp 2020-02-07].
26. Szczecin: Postępuje przebudowa al. Jana Pawła II, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2021-09-23] (pol.).
27. Remont alei Jana Pawła II w Szczecinie. Na jakim etapie są prace?, infoludek [dostęp 2021-09-23] (pol.).
28. Schematy sieci, ZDiTM Szczecin [dostęp 2021-09-22] (pol.).
29. Maria Łopuch. Śródmiejska Dzielnica Mieszkaniowa w Szczecinie. „Przegląd Zachodniopomorski. Rozprawy i Studia”. 1, 2011.
30. Trasa VII Między gwiazdami a różami, [w:] Ryszard Kotla, Czas na Szczecin, wyd. 1, Szczecin: Zapol, 2020, s. 122–123, ISBN 978-83-8185-083-4, OCLC 1199629135.
31. Klara Czyńska, Zabudowa wysoka a harmonijne kształtowanie krajobrazu miejskiego, „przestrzeń i forma”, 13, 2010, s. 271, ISSN 1895-3247 (pol.).
32. To miało być szczecińskie „city”. Jest architektoniczny chaos. Co się wkrótce zmieni?, wszczecinie.pl [dostęp 2021-09-21] (pol.).
33. Pomnik w centrum Szczecina odsłonił swoje nieznane oblicze. Bujne krzewy skrywały tajemnicę sprzed lat [ZDJĘCIA], szczecin.se.pl [dostęp 2021-09-21].
34. Kasia, Remont nawierzchni alei Jana Pawła II trwa. Już widać pierwsze efekty. [dostęp 2021-09-21] (pol.).
35. Szczecin: Postępuje przebudowa al. Jana Pawła II, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2021-09-21] (pol.).
36. Główny Urząd Statystyczny, eteryt.stat.gov.pl [dostęp 2021-09-21].
Aleja Papieża Jana Pawła II w Szczecinie [online]. Wikipedia : wolna encyklopedia, 2021-10-07 17:21Z [dostęp: 2021-10-13 10:37Z]. Dostępny w Internecie: //pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Aleja_Papie%C5%BCa_Jana_Paw%C5%82a_II_w_Szczecinie&oldid=64741497 (CC-BY-SA 3.0)
więcej  |
