Plan szpitala z opisem obiektów: br />
Szpital Ujazdowski w Warszawie – najstarszy i największy szpital wojskowy w Polsce, utworzony ok. 1792 roku w byłym zamku królewskim w Ujazdowie (Zamek Ujazdowski).
Wiek XVIII–XIX
Około 1772 roku Stanisław August Poniatowski ostatecznie wstrzymał przebudowę Zamku Ujazdowskiego, a w roku 1784 oddał go miastu, przeznaczając na koszary Gwardii Pieszej Litewskiej
W czasie prac adaptacyjnych rozbudowywano oficyny (powstały pawilony z wewnętrznymi dziedzińcami), dobudowywano stajnie, wozownię i lazaret. Tadeusz Kościuszko (zob. Insurekcja kościuszkowska, 1792–1794) planował przeznaczenie na lazaret również koszar, jednak do realizacji tego zamierzenia doszło ostatecznie dopiero w roku 1809. W Zamku powstał stały szpital wojskowy. W roku 1818 z rozkazu księcia Konstantego Romanowa utworzono Szpital Główny Wojskowy, nazwany „Szpitalem Ujazdowskim”. W połowie XIX w. Rosjanie zbudowali w pobliżu zamku kilka dodatkowych budynków. W końcu XIX w. szpital ponownie rozszerzono, wznosząc 20 nowych pawilonów z czerwonej cegły (na terenach północnych i zachodnich). Cały kompleks był położony na ogromnym obszarze, po którym kursowała kolejka.
W latach 1918-1939
W II Rzeczypospolitej Szpital Ujazdowski był silnie związany z kształceniem kadr Służby Zdrowia .
W kampanii wrześniowej 1939 roku
We wrześniu 1939 roku poniosło śmierć lub odniosło ciężkie rany wiele setek żołnierzy walczących w obronie Warszawy oraz tysiące jej cywilnych mieszkańców – ofiary ostrzału artyleryjskiego i bombardowań miasta (w tym gęsto zaludnionych dzielnic i szpitali, oznaczonych znakiem czerwonego krzyża).
Około 600 zmarłych w Szpitalu Ujazdowskim pochowano pod murem terenu szpitala (od strony Parku Ujazdowskiego) – na tymczasowym „Cmentarzu Obrońców Warszawy”.
Po kapitulacji Warszawy (28 września 1939) personel szpitala kontynuował działalność medyczną, prowadzoną w warunkach dużego obciążenia (m.in. przeniesiono do niego w roku 1941 część szpitala św. Ducha, którego budynki zostały zbombardowane[5]). Poza podstawową działalnością medyczną utrzymywał kontakt z Polskim Państwem Podziemnym. W tzw. „Rzeczypospolitej Ujazdowskiej” organizowano szkolenia medyczne lekarzy i pielęgniarek, prowadzono prace badawcze. Edward Loth (prof. UW) zorganizował Zakład Przeszkolenia Inwalidów (uruchomiony w roku 1941) i nowoczesny zakład rehabilitacyjny (jedyną tego rodzaju placówkę w krajach okupowanych). Pomagano Żydom i innym osobom poszukiwanym przez gestapo[3][c]. Organizowano pomoc jeńcom sowieckim[6][8], których Niemcy umieścili w zachodniej części Ujazdowa, w odrębnym pawilonie obozowym pod strażą, nie zapewniając im podstawowej opieki socjalnej i lekarskiej[.
W szpitalu pracowało wielu wybitnych lekarzy różnych specjalności, m.in. Jan Krotoski, Teofil Kucharski, Jan Szmurło, Adam Wrzosek. Od roku 1940 do wybuchu powstania (1 sierpnia 1944) komendantem szpitala był płk dr med. Leon Strehl, szef sanitarny Komendy Głównej AK.
Godzina „W” – styczeń 1945
W latach okupacji niemieckiej (1939–1945) wielu wykładowców i absolwentów Szkoły Podchorążych Sanitarnych w Ujazdowie walczyło w szeregach Armii Krajowej, m.in.:
Z chwilą nadejścia Godziny „W” Leon Strehl przeszedł do Szpitala Maltańskiego, przekazując stanowisko komendanta ppłk prof. Teofilowi Kucharskiemu.
W piątym dniu powstania (5 sierpnia 1944) okolicę opanowali Niemcy. Podpalili sąsiednie budynki i zażądali natychmiastowej ewakuacji szpitala. Uformowano kolumnę transportową, złożoną z 1491 osób ze Szpitala Ujazdowskiego, 340 osób ze szpitala św. Ducha oraz z 5 wozów z instrumentami medycznymi, lekami, żywnością, opatrunkami i kasą szpitalną (część zapasów Niemcy przejęli na trasie). Ciężko rannych niesiono na noszach i łóżkach.
Kolumna wyruszyła rano 6 sierpnia, pod flagami Czerwonego Krzyża (Niemcy dołączyli do niej 350 kobiet, przetrzymywanych jako zakładniczki w gmachu Sejmu).
Trasa kolumny prowadziła ulicą Górnośląską, Myśliwiecką, Łazienkowską i Chełmską (na ulicy Czerniakowskiej sanitariuszy wspomogła ludność cywilna). Noc spędzono pod gołym niebem na terenach Parku Sobieskiego i obiektów Klubu Sportowego „Legia”. Z serdecznym przyjęciem spotkano się w Zakładzie Sióstr Opatrzności Bożej przy ul. Chełmskiej 19 (w pobliżu Kościoła św. Kazimierza). Z pomocą sióstr i okolicznej ludności szpital został wyposażony w niezbędny sprzęt, leki, środki opatrunkowe. W końcu sierpnia był jedyną placówką medyczną w tej okolicy. Leczono setki rannych, w tym również jeńców niemieckich.
Szpital działał nadal pod znakami Czerwonego Krzyża, jednak mimo wyraźnego oznakowania 30 sierpnia stał się celem bombardowania. Pod gruzami i w ogniu zginęło ok. 300 osób, w tym 130 rannych. Naloty były powtarzane 11, 14 i 15 września. Zginęło w nich 200 osób. Konieczna była dalsza wędrówka, w mniejszych grupach. Jedna z nich znalazła się przy ul. Dolnej 42. Największa dotarła na Górny Mokotów. Na ul. Puławskiej 91 utworzono szpital polowy[4]. Został on spalony w czasie pacyfikacji Mokotowa. Zginęło ponad 20 osób.
Po kapitulacji powstania (2 października 1944) Szpital Ujazdowski (połączone trzy grupy) działał w Milanówku. W listopadzie 1944 roku został ewakuowany do Krakowa, a w styczniu 1945 roku – rozwiązany.
br />
więcej  |
