„Gęsiówka” – zwyczajowa nazwa kompleksu więziennego mieszczącego się w Koszarach Wołyńskich przy zbiegu ulic Gęsiej i Zamenhofa w Warszawie. W latach niemieckiej okupacji oraz w okresie stalinowskim nazwą tą określano różne obiekty więzienne i obozowe mieszczące się w rejonie ul. Gęsiej, w tym obóz koncentracyjny KL Warschau.
Podczas oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 zabudowania koszar mocno ucierpiały na skutek niemieckich bombardowań. W październiku 1940 kompleks więzienny znalazł się w granicach getta warszawskiego. W stosunkowo najlepszym stanie przetrwał oblężenie frontowy gmach przylegający do ul. Zamenhofa, stąd ulokowano tam pocztę, posterunek żydowskiej służby porządkowej oraz kilka agend gminy żydowskiej.
15 listopada 1940 – według innych źródeł latem 1941 – na terenie koszar zorganizowano tzw. Areszt Centralny dla dzielnicy żydowskiej. Obiekt ten w latach 1941–1942, a także w literaturze powojennej, nazywany był „Gęsiówką”. Areszt znajdował się pod częściowym zarządem żydowskim. Niemcy planowali osadzić przy ul. Gęsiej wszystkich tymczasowo aresztowanych Żydów, doprowadzając tym samym do „aryzacji” innych więzień w dystrykcie warszawskim. Obok więźniów pełnoletnich do aresztu kierowano także niepełnoletnich od 14. roku życia.
Areszt mieścił się początkowo w niewielkim budynku przy ul. Gęsiej 22. Mógł on pomieścić zaledwie od kilkudziesięciu do stu aresztantów, tymczasem liczba uwięzionych Żydów bardzo szybko przekroczyła 1500. W tej sytuacji konieczna okazała się rozbudowa więzienia, skutkująca jego stopniowym rozszerzaniem się w kierunku ul. Lubeckiego. Warunki bytowe i sanitarne, które panowały w Areszcie Centralnym, były w tym czasie prawdopodobnie najgorsze w porównaniu z innymi więzieniami w Warszawie. Odnotowywano dużą śmiertelność; według jednej z relacji na „Gęsiówce” codziennie umierało kilku więźniów. Obfite żniwo zbierały zwłaszcza gruźlica i tyfus. Sytuację pogarszał fakt, że zwłoki zmarłych mogły być zabrane z aresztu dopiero po urzędowym stwierdzeniu zgonu. Stosowne procedury zajmowały co najmniej kilka dni, stąd w czasie letnich upałów zgromadzone w więziennej kostnicy zwłoki ulegały szybkiemu rozkładowi. Dopiero po pewnym czasie Niemcy zgodzili się wprowadzić uproszczoną procedurę, wedle której dla uzyskania zgody na pochówek wystarczył jedynie telefoniczny meldunek złożony prokuratorowi przy warszawskim sądzie specjalnym.
Na terenie „Gęsiówki” przeprowadzono pierwsze masowe egzekucje w getcie warszawskim. 17 listopada i 15 grudnia 1941 roku rozstrzelano tam odpowiednio osiem i szesnaście osób, wśród nich kobiety, które aresztowano za nielegalne przebywanie „po aryjskiej stronie”. Wyrok wykonano w obecności komisarza getta Heinza Auerswalda, w skład plutonu egzekucyjnego wchodzili funkcjonariusze „granatowej policji”, podczas gdy miejsce egzekucji zabezpieczali członkowie żydowskiej służby porządkowej. Kolejne egzekucje na dziedzińcu „Gęsiówki” miały miejsce w pierwszych miesiącach 1942 roku. Po pewnym czasie liczba Żydów skazanych na śmierć przez Sondergericht wzrosła jednak do tego stopnia, iż Niemcy zdecydowali się wysyłać skazanych w celu wykonania wyroków do karnego obozu pracy w Treblince (maj 1942) .
Gdy w getcie warszawskim rozpoczęła się „Wielka Akcja”, więźniów „Gęsiówki” i innych aresztów jako jednych z pierwszych wysłano na Umschlagplatz, a następnie wywieziono do obozu zagłady w Treblince. Część deportowano już w pierwszym transporcie do Treblinki, który odszedł z Warszawy 23 lipca 1942 roku. W późniejszym okresie podczas niemieckich akcji wysiedleńczych więzienie pełniło funkcję jednego z punktów zbiorczych dla transportów do Treblinki.
Areszt Centralny został zlikwidowany po wybuchu powstania w getcie warszawskim.
https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C4%99si%C3%B3wka_(wi%C4%99zienie)#Areszt_Centralny
Na mocy decyzji Reichsführera-SS Heinricha Himmlera w Warszawie utworzony został w drugiej połowie 1943 roku obóz koncentracyjny, znany powszechnie pod nazwą KL Warschau. Obóz zorganizowano na terenie byłego getta, adaptując w tym celu budynki dawnego więzienia wojskowego oraz przyległe do niego place rozciągające się wzdłuż ul. Gęsiej – od ul. Zamenhofa po ul. Okopową. Początek działalności obozu datowany jest na 19 lipca 1943, kiedy to przybyła tam pierwsza grupa więźniów, w większości niemieckich kryminalistów z KL Buchenwald. Pierwszy transport więźniów żydowskich trafił natomiast na Gęsią 31 sierpnia 1943 (skierowany z obozu Auschwitz-Birkenau). KL Warschau funkcjonował początkowo jako samodzielny obóz, lecz w związku z licznymi nadużyciami i korupcją szerzącą się wśród członków jego załogi, został z dniem 1 maja 1944 zdegradowany do rangi filii obozu na Majdanku. Ludność stolicy z czasem również KL Warschau zaczęła określać mianem „Gęsiówki”.
Minimalna liczba więźniów, którzy przeszli przez obóz koncentracyjny przy ul. Gęsiej szacowana jest na 7250. Do KL Warschau kierowano przede wszystkim Żydów z różnych krajów Europy – Węgier, Grecji, Niemiec, Francji oraz krajów Beneluksu. Znalazła się tam również niewielka liczba polskich Żydów. Wśród więźniów przeważali mężczyźni poniżej 40. roku życia. Byli oni zmuszani do pracy przy rozbiórce ruin getta oraz przy pozyskiwaniu i segregowaniu wszelkiego wartościowego mienia znajdującego się jeszcze na jego terenie. Na skutek wyniszczających warunków pracy, głodu, chorób oraz okrucieństwa strażników śmiertelność wśród więźniów była bardzo wysoka. W latach 1943–1944 obóz oraz rozciągające się wokół niego ruiny służyły także Niemcom jako miejsce masowych egzekucji. Rozstrzeliwano tam polskich więźniów politycznych, warszawiaków schwytanych w czasie ulicznych łapanek, a także Żydów ujętych „po aryjskiej stronie”. Instytut Pamięci Narodowej szacuje liczbę ofiar KL Warschau na ok. 20 tys. osób, w tym ok. 10 tys. Polaków (w statystyce tej ujęto zarówno zamordowanych więźniów, jak też osoby rozstrzelane na terenie obozu lub w jego sąsiedztwie).
W związku ze zbliżaniem się Armii Czerwonej Niemcy przystąpili latem 1944 do ewakuacji obozu. 28 lipca blisko 4 tys. więźniów popędzono pieszo do Kutna. Tych, którzy przeżyli ów „marsz śmierci” wywieziono 2 sierpnia do KL Dachau. 5 sierpnia, w piątym dniu powstania warszawskiego, obóz przy ul. Gęsiej został zdobyty przez żołnierzy Batalionu „Zośka”, którzy wyzwolili ostatnich przybywających w nim jeszcze więźniów. Według danych dowództwa Armii Krajowej powstańcy uwolnili tego dnia 348 Żydów, w tym 24 kobiety. Większość uwolnionych Żydów zgłosiła się ochotniczo w szeregi oddziałów powstańczych. Służyli oni później zarówno z bronią w ręku, jak też w jednostkach pomocniczych, które zajmowały się gaszeniem pożarów, ratowaniem zasypanych, transportem i aprowizacją.
https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C4%99si%C3%B3wka_(wi%C4%99zienie)#KL_Warschau
