†

Szpital św. Ducha

Pierwsza wzmianka o sz. to akt fundacyjny ks. Henryka Brodatego z 1214 dot. nadania, na prośbę opata Witosława i konwentu klasztoru NMP na Piasku we W., terenu między rz. Oławą i Odrzycą pod budowę szpitala dla ubogich, chorych i pielgrzymów. Szpital został usytuowany na skraju powstającego lewobrzeżnego organizmu miejskiego, blisko wody i jednocześnie w nieznacznej odległości od patronującego mu zgromadzenia augustianów. Po wzniesieniu pierwszych fortyfikacji miejskich sz. znalazł się na półwyspie od pd. oblanym wodami fosy, a od pn. Odry. Pierwsze fundacje dla nowego sz. nadano w 1221. W 1231 przekazano sz. prawo połowu ryb i pozyskiwania wioseł z tratew spławianych Odrą na opał dla pensjonariuszy. Do pot. XIV w. przebywało w nim ponad 50 ubogich i chorych. | W 1462 wg kronikarza Menzla sz. połączono z Wyspą Piaskową mostem, którym augustianie z opactwa na Piasku przed każdym wyborem opata wędrowali do k. św. Ducha, aby śpiewać | Veni sancte spiritus. Sprzedaż licznych dóbr szpitalnych osłabiła ekonomicznie instytucję, więc na pocz. XVI w. ograniczono liczbę pensjonariuszy do 15. W 1523 rada miejska przejęta nadzór nad sz., a w 1525 objął go nadzorem Miejski | Urząd Dobroczynności. W 1526 na terenie sz. za' łożono szkołę. Rozbudowa nowoż. fortyfikacji (od 1591) spowodowała rozbiórkę sz., a w 1597 pisze się o zburzonym k. (widać wtedy jeszcze jego ślady). Wyposażenie k. miało być przeniesione do świątyni bernardynów, a sz. został przeniesiony do małego domu konwentualnego pw. św. Sebastiana. Na miejscu zlikwidowanej aktem ces. instytucji powstał Bastion Piaskowy, Kościół, znany tylko z przekazów ikonogr. i ratowniczych badań wykopaliskowych, byt ceglaną budowlą z 5-przęsłowym oskarpowanym korpusem i 3-przęsłowym zamkniętym wielobocznie prezbiterium. Obie części budowli byty sklepione. Od pd. do skrajnego wsch. przęsła korpusu przylegała wieża nakryta 4-spadowym dachem, szczyt zach. k. zwieńczony byt schodkowo. O XIV-wiecznej metryce k. świadczą proporcje i formy archit. (smukłe ostrołuczne okna, wieloskokowe przypory). W czworoboku zabudowań wokół świątyni znajdowała się od pd. kaplica św.św. Fabiana i Sebastiana, która wg rys. Barthela Weihnera miała 2 niskie, zamknięte niskim ostrołukiem okna. Tu umieszczono również gł. furtę szpitalną, wydłużone skrzydła szpitalne i konwentualne, 2-kondygnacyjne, nakryte 2-spadowymi dachami, usytuowane byty od wsch. i zach., a na pn. od k. znajdowała się umieszczona nad Odrą wolno stojąca kuchnia z wysokim kominem. Niektórzy badacze uważają, że od pn. znajdowało się również gt. skrzydło szpitalne dobud. pod kątem prostym do korpusu k., z którego można było dostać się bezpośrednio do kościoła. Być może znajdowała się tu typowa dla tego typu założeń wielka zbiorowa sala z łóżkami dla chorych. W obrębie fundacji do XV w. funkcjonowały także ogród i cmentarz, którego funkcje przejął później cmentarz pobliskiego kościoła św. Klemensa na Nowym Mieście. Na podstawie kolorystyki budynków na rys. B. Weihnera, można przypuszczać, że niektóre z nich mogły być wzniesione w konstrukcji szachulcowej lub z drewna. Typowym elementem funkcjonalno-komunik. analogicznym do rozwiązania w drugim nadodrzańskim uliczka przeprowadzona do furty i obok prezbiterium k. przez drugą bramę wprost do brzegu, związana być może z ww. mostem na Odrze.

Rafał Eysymontt