Ulica Jatki

W 1261 ks. Henryk III potwierdził, że Stare Jatki, zw. Wielkimi - miejsce sprzedaży mięsa przy ul. Malarskiej - są własnością wójta i mieszczan. Drugie wrocł. ławy mięsne, tzw. Nowe Jatki, usytuowane u wylotu ul. Kotlarskiej do Nowego Targu (1263), rozebrano w 1908.

Pierwotnie S.J. składały się z 42 domków; w 1350 dobudowano 6; łącznie zespół tworzyły po 24 kramy po obu stronach uliczki. Pod koniec XV w. wymienia się 54 Stare (Wielkie) i 33 Nowe (obok Nowego Targu) ławy mięsne. W 1733 przy Wielkich Jatkach było 50 ław mięsnych. W 1793 odnotowano 47 ław przy S.J. i 30 przy Nowych Jatkach (ul. Kotlarska). Po wzniesieniu w 1829 po stronie pd. ul. Jatki Gimn. św. Elżbiety pozostały tylko 24 ławy północne. W 1810 rozwiązano Stare i Nowe Jatki, a handel mięsem (wraz z tzw. reformą Steina i Hardenberga) przestał być ograniczany organizacją cechową. Pierwsze drewn., jednokondygnacyjne budy od pocz. XIV w. przekształcane byty w wąskie mur. kamieniczki z kramem zajmującym jedynie parter budynku. Ich szer. wynosiła średnio 4,9 łokcia, głęb. 17-18 łokci (ok, 3 m x 10 m), obiekty narożne miały szer. 6,7 łokci, a niektóre miały szerokości podwójne - 12 łokci. Jatka nr 13 mieści we wnętrzu odsłonięty fragment got. muru i fragmentarycznie zachowany strop belkowy. Odsłonięte tuki ceglane wtórnie zamur. arkady widoczne są w j. nr 16 i nr 17.

Po zniszczeniach w pożarze (27 VII 1500) częściowo nadbudowano stare domy. Wiele j. połączono (np. nr 14 i nr 15). Dwa rzędy kramów, nakrytych dachami w układzie kalenicowym, usytuowane byty po 2 stronach uliczki zamkniętej z obu stron ostrołucznymi bramami. W środku pn. rzędu kramów umieszczono poprzeczne przejście przykryte ostrołuczną kolebką. Domy wznosiły się na jednoprzestrzennych piwnicach o got. wątku murów. Układ kramów byt powtarzalny: 2 izby tworzące wspólnie prostokąt (10 m x 2,5 m), dzielone odcinkowym tukiem. Kramy otwarte byty arkadą w stronę pasażu handl., z tyłu znajdowało się pomieszczenie magazynowe. Najwięcej nowoż. detali zachowało się w budynkach nr 18-24 (liczne obramienia fasciowe), niektóre wtórnie użyte w trakcie powojennej odbudowy. Charakterystycznym elementem powstałym prawdopodobnie w XVII w. są zewn. przewody kominowe widoczne do dziś od strony ul. Malarskiej; jeden z nich ma dekorację sgraffitową. Wnętrza renes. j. nakryte byty prawdopodobnie stropami belkowymi (j. nr 2 - strop z dekoracją z motywami akantowymi). W pot. XVIII w. nastąpiła ponowna przebudowa zespołu, o czym świadczy barok, detal archit. zachowany od strony ul. Malarskiej na budynkach nr 2, 12, 13. W kartuszach barok. elewacji j. nr 14 widoczne monogramy „J. F.” i „J. K.”. Nieco później, lecz jeszcze w XVIII w. ukształtowano natomiast elewację j. nr 3—10 Jatki nr 3, 4, 5, 6 otrzymały identyczne podziały archit., pod oknami umieszczono charakterystyczne „fartuchy”, całość nakryto wspólnym dachem wyposażonym w liczne lukarny strychowe. O przebudowach j. w okresie baroku świadczą też zachowane w j. nr 5 i nr 11 balustrady schodów z charakterystycznymi profilami wycinanymi w desce i drzwi barok, w j. nr 5 i nr 6 Kiedy w 1. pot. XIX w. przeniesiono część j. pd. na stronę pn., kilka lokali mieszkalnych od strony ul. Malarskiej adaptowano na sklepy. Likwidacja ław po stronie pd. nastąpiła ostatecznie po 1862. Po wznowieniu działalności organizacji cechowej w 1880 sklepy od strony ul. Malarskiej otrzymały jednolity wystrój: drzwi i okna szer. jednego kramu (w obramieniu j. nr 5 od strony ul. Malarskiej zachowała się data „1887”). W miarę likwidacji sklepów mięsnych zamurowywano również częściowo otwory drzwiowe od strony ul. Malarskiej.

W 1945 z 24 j. rzędu pn. zniszczonych zostało 12 domków. Powojenną odbudowę rozpoczęto w 1951 i zakończono w latach 1970-73. Domy przeznaczono wówczas do funkcji mieszkalnej, łącząc wnętrza wspólnymi klatkami schodowymi, partery przekształcono w kramy (oprócz budynków nr 1-2). W kramach częściowo zachowały się zabytkowe stropy i lady. Zrekonstruowano także daszki i podcienia oraz przebudowano nawierzchnię ulicy. W 1992 cz. dolnych handl. kondygnacji dawnych j. przejął wrocł. oddział Zw. Pol. Artystów Plastyków, urządzając tam galerie, a w 1997 we wsch. części ul. Jatki odsłonięto brązowy pomnik Ku czci zwierząt rzeźnych pomysłu Piotra Wieczorka. W 2009 odtworzono bogatą kolorystykę zespołu (proj. arch. Józef Cempa).

Rafał Eysymontt