Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Kościół podominikański jest budowlą orientowaną, jednonawową, o wyodrębnionym, wydłużonym i prosto zamkniętym prezbiterium. Główne wejście prowadzi pod wieżą dobudowaną do świątyni od strony zachodniej, boczne są umieszczone w połowie długości nawy po północnej i południowej stronie. W nawie znajdują się rzędy kaplic, które tworzą ciągi pomieszczeń o charakterze naw bocznych. Ponad kaplicami wzniesiono kondygnację empor. Niewielkie przejścia pomiędzy kaplicami oraz ścięcie ich naroży, nadają rzutom kaplic formę zbliżoną do centralnej i podkreślają w ten sposób odrębność poszczególnych wnętrz. Nawa kościoła jest wąska i wydłużona o wertykalnych proporcjach. Jest to skutek adaptacji gotyckich murów. Kaplice i nawa stanowią niezależne, istniejące obok siebie elementy przestrzenne i nie można tu mówić o podporządkowaniu i koordynacji elementów wnętrza w obrębie jednej całościowo pomyślanej struktury. Uproszczenie to idzie w kierunku mechanicznego zestawienia składowych elementów systemu przestrzennego i świadczy o miejscowym wykonawcy. W nawie wprowadzono porządkowe podziały przy użyciu zdwojonych pilastrów jońskich dźwigających odcinki belkowania. Wysokość sklepień kaplic i usytuowanie empor było zależne od istniejących murów gotyckich i spowodowało, że balustrady empor przerywają belkowanie nawy głównej, naruszając istotny element podkreślający jedność przestrzeni. Projektowana, a niezrealizowana, dwuwieżowa fasada wskazywała, że projektant mógł się wzorować na wczesnych kościołach jezuickich z terenu Czech i Moraw. Bezpośrednim wzorem dla twórcy ząbkowickiej świątyni mógł być kościół w Březnicach koło Přibramu rozpoczęty w 1640 r. przez Carla Luragę. Na tle tradycyjnego budownictwa wczesnobarokowego na Śląsku kościół dominikanów stanowi próbę zastosowania innego systemu przestrzennego. Jest on uważany za najwcześniejszy na Śląsku przykład ścienno-filarowej hali z emporami. Przedstawione powyżej poglądy K. Kalinowskiego zakwestionowali ostatnio autorzy Studium Historyczno-Urbanistycznego Ząbkowic Śląskich twierdząc, że tak wczesna datacja świątyni nie jest pewna, ponieważ sklepienie kościoła, a co za tym idzie analizowana przez historyków sztuki artykulacja ścian pochodzi z okresu po zawaleniu się sklepień w 1737 r. Wypada jednak zauważyć, że źródła wspominają tylko o uszkodzeniu sklepień w wyniku trzęsienia ziemi, które zresztą nie było chyba zbyt silne, gdyż nie spowodowało w mieście innych zniszczeń. Ponadto w kościele przetrwały starsze epitafia, które w razie katastrofy budowlanej zapewne uległyby zniszczeniu.

Świątynia jest przykryta sklepieniem krzyżowym, które wspiera się na barokowych pilastrach zakończonych jońskimi kapitelami. Zachodnią część nawy kościoła zajmuje empora organowa. Posadzka w kruchcie pod wieżą i pod emporą jest położona znacznie wyżej niż w reszcie kościoła, dlatego te części są połączone z resztą świątyni siedmioma schodami.

Jerzy Organiściak
więcej na stronie: http://www.jorganisciak.pl/2-dominikanie.html