Za datę powstania Rytla przyjmuje się 1430 r., kiedy to komtur tucholski nadał Marcinowi Retilowi przywilej zbudowania karczmy. Jednak ślady osadnictwa na terenie dzisiejszej wsi i w okolicy pochodzą już z epoki brązu. Stanowisko kultury łużyckiej (ok. 1300 p.n.e. - 600 p.n.e.) odkryte przez archeologów w Rytlu, zawierało okazałą klamrę, trzy naszyjniki i cztery bransolety.
O ciągłości osadnictwa na naszym terenie świadczyć mogą znaleziska z kolejnej epoki - epoki żelaza. Dominującą na Pomorzu kulturę pomorską (600 p.n.e. - przełom er) charakteryzował sposób grzebania zmarłych: w naczyniach w formie popielnic z wyobrażeniem twarzy. W Rytlu odkryto kilka grobów zawierających popielnice twarzowe.
W historii pisanej nazwa Retel pojawiła się po raz pierwszy we wspomnianym już 1430 r. Pomorze znajdowało się od 1308r. pod panowaniem Krzyżaków. Teren, na którym leży Rytel należał do jednego z sześciu okręgów administracyjnych - komturii z siedzibą w Tucholi. Komtur tucholski Joest Hoenkircher nadał woźnicy Marcinowi Retilowi i jego spadkobiercom karczmę nad Brdą. W zamian za prawo sprzedaży jadła i picia, wykorzystania drewna z okolicznych lasów i ziemi pod budowę gospody, karczmarz zobowiązany został do płacenia trzech grzywien monety pruskiej, co roku na św. Marcina (11 listopada) na zamku w Tucholi. Dodatkowym obciążeniem w roku była powinność przewiezienia do Gdańska tego, czego rycerze zakonni z komturstwa tucholskiego sobie zażyczyli. Dokument nadania wystawiono na zamku krzyżackim w Tucholi w Dzień Św. Trójcy 1430 r. Karczmarz Marcin Retil dał, zatem początek osadzie, która nazwę przyjęła od jego nazwiska. Pisano ją zresztą różnie: Retil, Retel, Ritel, Rettel, Rittel i w końcu Rytel. Wieś dzieliła się później na dwie części, z których jedna przynależała do Krzyżaków, a druga była własnością szlachecką.
Po odzyskaniu Pomorza przez Polskę w 1466 r., po wojnie trzynastoletniej, z ziem komturstwa tucholskiego utworzono starostwo tucholskie, w którego skład wchodził również Rytel. Karczma rytelska, leżąca na gościńcu z Chojnic do Gdańska ujęta została w lustracji (spisie dóbr) z 1570 r. jako "karczma Retel". Opisano ją jako karczmę "leżącą osobliwie tego [tucholskiego] starostwa w puszczach". Niestety nie wiadomo, kto był karczmarzem. Wizytacja z 1583 r. mówi natomiast o dwóch karczmach, które płaciły meszne w postaci po pół korca żyta i owsa każda. W XVII w. istniały w Rytlu trzy karczmy. Według taryfy z 1648 r. ci trzej karczmarze oraz pięciu ogrodników płaciło podatek w wysokości 5 florenów i 10 groszy. Wizytator Szaniawski w 1710 r. pisał o Rytlu jako wsi królewskiej, której sołtys Mucha dawał mesznego pół korca żyta i pół - owsa. Dwaj karczmarze płacili tyleż samo, a reszta parafian po 15 groszy każdy.
W 1772 r. w wyniku pierwszego rozbioru Polski Pomorze zostało włączone do Prus. Zmieniono podział administracyjny ziem. Utworzono powiat (landraturę) z siedzibą w Chojnicach (Conitz), który obejmował swym zasięgiem m. in. byłe starostwo tucholskie.
W XIX w. nastąpił rozwój ziem Pomorza pod panowaniem pruskim.
Podjęto budowę bitej szosy z Berlina do Królewca. Odcinek Czersk - Chojnice, a więc przebiegający przez Rytel powstał w 1827r. dał Rytlowi położenie przy bardzo ruchliwej trasie. Bywało, że przejeżdżało nią 30 dyliżansów dziennie. Ruch ten umożliwiał rozwój warsztatów rzemieślniczych (kowali, kołodziejów, szewców, piekarzy) oraz karczem.
Kolejnym przedsięwzięciem władz pruskich była budowa skrótu Kolei Wschodniej, łączącej Berlin z Królewcem. Skrót ten prowadził do Piły przez Chojnice do Tczewa. Trasa ta przebiegała przez Rytel, budowano ją w latach siedemdziesiątych XIX w. Linią tą przejeżdżało do siedmiu par pociągów dziennie. Stację kolejową wybudowano 3 km od wsi (Rytel Dworzec).
Dzięki tym inwestycjom rozwijało się w Rytlu rzemiosło, wzrastała liczba ludności. Pracę mieszkańcy wsi znajdowali w przemyśle w Chojnicach i Czersku, leśnictwie i rolnictwie a także przy spławianiu drewna Brdą do Bydgoszczy (flisacy). Dużo osób pracowało przy robotach publicznych i melioryzacyjnych, bowiem od 1845 r. budowany był kanał nawadniający rzeki Brdy. Początek brał z Brdy w miejscowości oddalonej o 3 km od Rytla, w Mühlofie (Zapora). Długość tego kanału wynosiła 24 km. Nawadniał on 565 ha łąk. Ciekawym miejscem jest skrzyżowanie dróg wodnych: Struga Czerska przepływa dołem, a Wielki Kanał Brdy - górą. Ten akwedukt, wzorowany na rzymskich budowlach, powstał w latach 1848-1849 w Fojutowie.
Brda dzieliła Rytel na dwie części: prawobrzeżna to właściwa wieś Rytel oraz lewobrzeżna zwana Zarzeczem (Karbsbaar). Zarzecze obejmowało majątek Klińskiego z Kłodni, zajmującego się wydobyciem bursztynu oraz kilka chat. Ok. 1893 r.ów majątek został rozparcelowany między Polaków i Niemców, co dało początek większej osadzie, która stała się później częścią Rytla.
Rytel (na lewym brzegu Brdy) rozwijał się szybciej.
W latach osiemdziesiątych XIX w. zbudowano w Rytlu szkołę z czerwonej cegły. W latach 1906-1907 na całym Pomorzu odbywały się strajki dzieci jako protesty przeciwko germanizacji. Strajki takie miały miejsce również w Rytlu.
Na początku XX w. stanęły w Rytlu dwie murowane świątynie. Na prawym Brzegu Brdy zbudowano w 1907 r. zbór ewangelicki na miejscu istniejącego od 1891 r. drewnianego, który został sprzedany katolikom z Nowej Cerkwi. Natomiast w 1909 r. rozpoczęto budowę kościoła katolickiego. Powstał on dzięki staraniom pierwszego proboszcza ks. Antoniego Kowalkowskiego. Gotowy kościół wyświęcono w 1911 r. Drewnianą kaplicę oddano parafii w Legbądzie.
W Rytlu znajdowała się też agentura poczty (już od ok. 1864 r.) straż pożarna, pruska biblioteka.
Cała gmina liczyła w 1885r. - 671 mieszkańców, w tym 605 katolików, 57 ewangelików i 9 Żydów. Pierwszym wójtem gminy w 1880r. został Polak - Górecki, następnym już Niemiec Brei, a potem Franz Koschanke. Życie toczyło się powoli, spokojnie, choć nie brakowało sporów i waśni, głównie między Polakami a Niemcami.
W czasie I wojny światowej Rytel poniósł znaczne straty materialne i moralne. Z całej wsi zginęło na frontach wojny 53 mężczyzn.
Po I wojnie światowej (1914-1918) odrodziło się państwo polskie, Pomorze włączono do Polski. W Rytlu Wojsko Polskie pojawiło się 30 stycznia 1920r. Na pamiątkę powrotu wsi do macierzy postawiono i poświęcono dwa krzyże (na Zarzeczu). Urząd sołtysa przejął z rąk Niemca Franza Koschanke, Józef Krenski. Komisarycznym wójtem został ks. Antoni Kowalkowski, proboszcz rytelskiej parafii rzymskokatolickiej.
Wieś rozwijała się nadal. W okresie międzywojennym była siedzibą władz gminy. Tragiczny czas II wojny światowej doświadczył wielu mieszkańców. Od lat sześćdziesiątych XX w. Rytel nabiera charakteru pięknej, gościnnej, letniskowej miejscowości położonej nad Brdą wśród borów na terenie Miasta i Gminy Czersk.
więcej  |
proszę czekać...
|
