Tuchola
Tuchola (kaszb. Tëcholô, Tucholô, niem. Tuchel) - miasto w woj. kujawsko-pomorskim, stolica powiatu tucholskiego, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tuchola.
Położenie
Miasto położone jest nad rzekami - Brdą, Hozjanną, Kiczą oraz nad jeziorami - Głęboczek, Mielonek oraz Zamkowe, w południowej części Pomorza Gdańskiego, w pasie Pojezierza Południowopomorskiego, na skraju Borów Tucholskich – "stolica" Borów Tucholskich. Siedziba Tucholskiego Parku Krajobrazowego, w odległości 62 km na północ od Bydgoszczy.
Historia
Najprawdopodobniej Tuchola, pełniła pierwotnie rolę osady handlowej dla grodu kasztelańskiego w Raciążu, o czym świadczy pierwotny, owalny kształt rynku (charakterystyczny dla osad słowiańskich) sprzed pożaru 1781 roku oraz wielkość osady w momencie konsekracji kościoła w 1287 roku. W XIII wieku, Tuchola zaczęła przejmować strategiczną rolę grodu w Raciążu i dotychczasowego ośrodka lokalnej władzy. Z osady o charakterze handlowym bardzo szybko przekształciła się w silne centrum terytorialne stając się siedzibą lokalnych władz.
Według części historyków miasto założył książę gdański Sambor I gdański, inni wskazują Mściwoja II. Pewnym jest, że to właśnie ten drugi zaprosił do Tucholi arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnkę celem konsekracji kościoła „ad consecrandam ecclesiam In Thuchol”[2]. Miało to miejsce 9 października 1287r . W chwili wystawienia stosownego dokumentu Tuchola pojawiła się na widowni dziejowej jako jedna z większych osad w południowo-zachodniej części Pomorza Gdańskiego.
Prawdopodobnie pierwszą lokację miasta, jeszcze na prawie polskim otrzymała Tuchola już w XIII wieku. Jednak znany potwierdzony na piśmie przywilej lokacyjny dla Tucholi wystawiono w Malborku, dnia 22 lipca 1346 r. Wielki mistrz Heinrich Dusemer von Arfberg nadał miastu przywilej prawa chełmińskiego. Ówczesna Tuchola składała się z dwóch zasadniczych części, tj. miejskiej i zamkowej. Zabudowa wewnątrz miasta była głównie drewniana a do murowanych obiektów zaliczała się gotycka fara pw. Św. Bartłomieja oraz ratusz. Murowany prawie w całości był również kompleks zamkowy. Tak miasto jak i zamek otaczały mury obronne i system fos.
W 1330 Tuchola stała się siedzibą komtura, który władał komturstwem o znacznym terytorium. Oprócz szerokich okolic Tucholi w granicach komturii znalazły się Brusy, Swornegacie, Leśno, Wiele, Piechowice k. Kościerzyny oraz Odry czy Łąg. Z czasów komturstwa swą nazwę wywodzi także miejscowość Wdzydze Tucholskie położona nad brzegiem J. Wdzydze.
Kampania wojenna 1410 roku rozpoczęta największą bitwą średniowiecznej Europy, pod Grunwaldem, znalazła swój finał w Tucholi. Po bitwie miasto i zamek poddały się bez walki Polakom i zostały obsadzone załogą pod wodzą Janusza Brzozogłowego. We wrześniu Krzyżacy sprowadzili posiłki z Brandenburgii, które zajęły miasto, ale załoga zamku broniła się nadal. Tuchola była rejonem koncentracji wojsk krzyżacko-brandenburskich, przed bitwą pod Koronowem. Po przegranej bitwie Krzyżacy podstępem wymusili poddanie się zamku, wykorzystując do tego celu grupę rycerzy udających Polaków. 5 listopada 1410 roku wojska polskie podeszły pod miasto od południa i zaatakowały gromadzące się w okolicach tucholskiego zamku siły krzyżackie. W wyniku ataku rozbito krzyżackie szeregi uniemożliwiając ich powtórną koncentrację, nie zdobyto jednak zamku. Jak podawał Długosz podczas tej bitwy więcej krzyżaków zginęło w wodach Jeziora Zamkowego i okolicznych bagnach niż od mieczy wojsk polskich.
Po zawarciu drugiego pokoju toruńskiego w 1466 r. Tuchola, weszła w skład polskich Prus Królewskich i stała się siedzibą powiatu, trzeciego co do wielkości w województwie pomorskim. Administracyjnie powiat objął dawne komturstwo i stał się królewszczyzną wchodząc do majątku jako tak zwane „dobra stołowe” królów polskich. W XV i XVI wieku Tuchola przechodziła okres prosperity; w 1570 roku miasto liczyło 123 domy w mieście i 73 na przedmieściach, 8 składów kupieckich i posiadało murowany kościół.
„Potop szwedzki” zapoczątkował upadek miasta. W 1655 miasto bez walki zajęli Szwedzi, którzy wycofali się również bez walki jesienią 1656 roku, jednak w latach 1656-1659 dochodziło do ataków szwedzkich (w sumie 5), które co prawda zostały odparte, ale znacznym zniszczeniom uległa okolica miasta jak i (według podań ludowych) sam zamek, w którym eksplodował magazyn prochu i amunicji. Ponadto w 1657 roku miasto spustoszyła zaraza, a w 1685 roku poważny pożar dopełnił dzieła zniszczenia i do połowy XVIII wieku miasto nie odbudowało zniszczeń.
W 1772 roku wraz z I rozbiorem Tuchola została włączona do Prus. Zlikwidowano powiat tucholski i przyłączono go do powiatu chojnickiego. Tuchola była wówczas jednym z najmniejszych miast na Pomorzu i liczyła 108 domów i 490 mieszkańców[8].
17 maja 1781 r. Jan Filip Voigt podpalił zabudowania przykościelne w celu zdobycia zgromadzonych tam kosztowności. Spłonęła wówczas gotycka fara pw. Św. Bartłomieja, ratusz i większa część zabudowy miasta. Planowano wówczas przeniesienie miasta do pobliskiej osady Rudzki Most (obecnie dzielnica miasta) lecz mieszkańcy postanowili pozostać na dawnym miejscu.
Po pożarze miasto zostało w ciagu kilku lat odbudowane, a następnie weszło w stadium szybkiego rozwoju. W 1804 roku Tuchola liczyła już 1251 osób oraz była liczącym się centrum wytwórstwa tkackiego. W czasie wojen napoleońskich w latach 1806/1807 miasto leżało na drodze przemarszu wojsk francuskich i kwaterowały w nim oddziały francuskie, polskie, pruskie i rosyjskie. W XIX wieku następował dalszy wzrost liczby ludności (2582 w 1865 roku, 3048 w 1903 roku), a w 1875 utworzono ponownie powiat tucholski[8]. W 1914 w Tucholi założony został niemiecki obóz jeniecki, w którym przebywali głownie jeńcy rosyjscy i rumuńscy ale także francuscy, angielscy i włoscy. Obóz ten był używany później przez Polaków jako obóz dla internowanych w Polsce żołnierzy ukraińskich, oraz radzieckich jeńców z wojny polsko-radzieckiej. W 1922 obóz został zlikwidowany, a rok później jego pozostałości rozebrano.
Zgodnie z ustaleniami traktatu wersalskiego Prusy Zachodnie, a co za tym idzie również Tuchola, zostały zwrócone Polsce i 29 stycznia 1920 roku do miasta wkroczyło Wojsko Polskie oraz przywrócono polską administrację. W 1926 roku utworzono tu sąd, który istniał jako samodzielny aż do końca 2012 roku. W okresie międzywojennym następował dalszy rozwój gospodarczy i ludnościowy miasta – liczba ludności wzrosła o blisko 20% i w 1938 roku Tucholę zamieszkiwało 5813 osób.
Od 2 września 1939 do 15 lutego 1945 miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką, podczas której nie poniosło większych strat materialnych. Tuchola była jednak sceną masowych rozstrzeliwań ludności polskiej – w dniach 24 października – 10 listopada 1939 w Rudzkim Moście żołnierze Wehrmachtu i członkowie Selbstschutzu rozstrzelali 325 Polaków – głównie przedstawicieli lokalnej inteligencji, ziemiaństwa i działaczy niepodległościowych.
więcej  |
proszę czekać...
|
