Początki Bończy sięgają XV wieku, chociaż osadnictwo w tym miejscu istniało już wcześniej. Dawna nazwa miejscowości brzmiała Pustotew, a przypuszcza się, że na wzgórzu, gdzie obecnie stoi kościół, znajdowało się stare grodzisko. Pierwsze pisemne wzmianki o Bończy pochodzą z 1417 roku. W 1455 roku Bończa była wsią królewską dzierżawioną przez Wańka Kierdejowicza z Kwasiłowa, starostę chełmskiego, i była już wtedy całkiem sporą osadą. W 1468 roku założono tu parafię katolicką. W 1497 roku wieś została nadana Zawiszy „Róży” z Boryszowic. Po jego śmierci, Zofia, wdowa po Zawiszy, sprzedała Bończę Mikołajowi Lesickiemu, który jednak nie wywiązał się z postanowień umowy. W 1514 roku dobra ziemskie trafiły w ręce Sienickich, ponieważ Barbara Róża Boryszewska, córka Zawiszy, wyszła za mąż za Stanisława Sienickiego herbu Bończa. Stanisław Sienicki pochodził ze średniozamożnej rodziny z pobliskiej Siennicy (Siennica Różana) i był synem Jana, sędziego ziemskiego chełmskiego.
Stanisław i Barbara doczekali się syna Mikołaja (ur. ok. 1520), który został kolejnym dziedzicem wsi Pustotew. W 1535 roku Mikołaj Sienicki rozpoczął studia na Uniwersytecie Krakowskim. Po ich ukończeniu, prawdopodobnie wraz z ojcem, zaangażował się w życie polityczne ziemi chełmskiej. Mikołaj Sienicki ożenił się z Barbarą ze Słupeckich i miał dwóch synów, Jana i Jakuba. Spis podatkowy z 1564 roku wskazuje, że wieś Pustotew liczyła 14 włók ziemi i zamieszkiwało ją 16 zagrodników, co świadczy o jej dużym rozwoju gospodarczym. Mikołaj Sienicki, gorliwy wyznawca nauk Kalwina, około 1577 roku wybudował w tej wsi murowany zbór, który obecnie pełni funkcję kościoła katolickiego.
Dziedzic Mikołaj Sienicki zmarł w 1583 roku. W tym samym roku właścicielem wsi Pustotew został jego syn Jakub Sienicki. Za jego czasów ostatecznie przyjęto nazwę wsi jako Bończa lub Buncza, a dopiero w XIX wieku zaczęto używać współczesnej nazwy. Nazwa pochodzi od rodowego herbu Sienickich – „Bończa”. Po Jakubie Sienickim dziedziczką została jego córka Zofia, która w 1616 roku wyszła za mąż za Piotra Borkowskiego herbu Łabędź, wnosząc mu w posagu dobra Pustołowa, Olszka i Siennicę. W tym czasie dawny zbór, około 1623 roku, został przekazany na własność katolikom i gruntownie przebudowany. Kolejnym właścicielem Bończy został Piotr Filip Borkowski, syn Piotra Borkowskiego i Zofii z Sienickich. Ich córka, Zofia, wyszła za mąż za Suchodolskiego, i w XVIII wieku Bończa przeszła w posiadanie rodziny Suchodolskich, herbu Janina, z ziemi lubelskiej. Suchodolscy pozostawali właścicielami przez cały XVIII wiek. W XIX wieku Bończa należała do rodziny Poletyłów, dziedziców Kraśniczyna. W 1919 roku hrabina Jadwiga Poletyłówna, córka hrabiego Wojciecha Poletyły, przekazała te dobra hrabiemu Antoniemu Tytusowi Stanisławowi Potockiemu. Na początku XX wieku Bończa była znaczną wsią. W 1921 roku liczyła 113 domów i 633 mieszkańców. Społeczność obejmowała katolików (295 osób), liczną grupę prawosławnych (317 osób) oraz Żydów (21 osób), z większością osób deklarujących narodowość polską. W tym czasie Bończa była także rozwiniętą gospodarczo miejscowością. Księga Adresowa Polski z 1929 roku wymieniała funkcjonującą tu gorzelnię, wiatrak oraz młyn należące do Potockich. Działała również Spółdzielnia Spożywców. Wśród lokalnych rzemieślników wymieniano kowala J. Barczaka, właściciela sklepu spożywczego T. Starczenkę oraz właściciela wiatraka P. Chmielewskiego. Przedostatni właściciel majątku Bończa, hrabia Potocki, urodził się w 1880 roku. Edukację odebrał w Krakowie i był cenionym gospodarzem. Wprowadzał nowoczesne metody zarządzania w swoich dobrach. Fundował szkoły dla ludności wiejskiej, aktywnie działał w polskich organizacjach społecznych i samorządzie. W czasie I wojny światowej, z powodu choroby serca, nie brał udziału w działaniach wojennych, ale jego majątki ucierpiały w wyniku tych działań. Zaangażował się intensywnie w wojnę polsko-bolszewicką w 1920 roku, wspierając tworzenie dwóch pułków, zbierając fundusze na potrzeby armii, dostarczając 1000 koni oraz kupując sprzęt wojskowy. Zorganizował mieszkania dla 150 000 uchodźców i był aktywnym działaczem sportowym oraz prezesem Krakowskiego Klubu Automobilowego. W okresie międzywojennym spędzał coraz więcej czasu na dworze w Bończy, należał do Związku Ziemian w Krasnystawie i finansował lokalną parafię. Był tak aktywny, że trudno wymienić wszystkie jego działania. Osobiście brał udział w 1935 roku w sypaniu kopca Piłsudskiego w Krakowie, przynosząc ziemię z Bończy. W 1937 roku został uhonorowany Srebrnym Krzyżem Zasługi. Hrabia Potocki był żonaty z Krystyną Trzecieską. W czasie II wojny światowej hrabia Potocki wraz z krewnymi przebywał w Bończy. Pod dworem miała miejsce bitwa między Niemcami a Polakami. 30 września 1939 roku opuścił Bończę i przeniósł się do Olszy pod Krakowem. Z obawy o opuszczoną Bończę przekazał ją formalnie swojemu synowi Andrzejowi, który zarządzał majątkiem do 1944 roku.
Antoni Potocki, mimo podeszłego wieku, aktywnie angażował się w różne przedsięwzięcia po wojnie, działając na zlecenie magistratu krakowskiego. Zawsze pozostawał gorącym patriotą i wspierał wielu ludzi. Pomimo swojego arystokratycznego pochodzenia uniknął wywłaszczenia po wojnie i nadal mieszkał w swoim dworze, co stanowiło rzadkość w tamtych czasach. Antoni Potocki zmarł 3 maja 1952 roku. Ostatni właściciel Bończy, Andrzej Antoni Władysław Potocki, w 1940 roku (inne źródła podają 1941 rok), poślubił księżną Drucką Lubecką i po wojnie wyjechał na Zachód. Jego syn Bernard urodził się w 1947 roku w Niemczech, a potomkowie obecnie mieszkają w Kanadzie i Republice Południowej Afryki. Andrzej Potocki zmarł 11 października 1988 roku w Kanadzie. Po wojnie ziemia folwarczna została rozparcelowana, a na jej miejscu powstała miejscowość Bończa Kolonia. W początkach lat pięćdziesiątych XX wieku utworzono tu Spółdzielnię Produkcyjną o powierzchni 58 ha, wykorzystując budynki pochodzące z państwowego funduszu ziemi, prawdopodobnie dawne budynki folwarczne.
więcej  |
