Brójce (Brodcza, Braudazendorf, Brausze, ostatnia niemiecka nazwa Brätz) – wieś w Polsce położona w województwie lubuskim, w powiecie międzyrzeckim, w gminie Trzciel.
We wczesnym średniowieczu istniał tu gród obronny, którego ślady zachowały się 2 km na południe od centrum Brójec. Pierwsza pisemna wzmianka o osadzie pochodzi z 1319 r.
W 1428 roku Król Władysław Jagiełło na prośbę starosty babimojskiego Piotra Korzboka wydaje przywilej lokacyjny pozwalający na założenie miasta na prawie magdeburskim. Proces organizowania miasta trwał wolno, co było spowodowane niewielką liczbą kolonistów. Dopiero w roku 1603 roku Brójce otrzymują pełne prawa miejskie z rąk króla Zygmunta III Wazy. Nazwa miasta pochodzi od nazwy królewskiego lasu Brodcza. Od XVII w. równolegle funkcjonuje niemiecka forma Brätz. Ekonomiczną podstawą Brójec było rolnictwo i rzemiosło, zwłaszcza sukiennictwo, rozwijające się tu od początku XVII w., które do rozbiorów było podstawowym zajęciem miejscowej ludności. Istniały też cechy szewców, garncarzy, młynarzy, piekarzy, a także krawców i browarników. Istniało tu siedem młynów wietrznych (wiatraków) i młyn wodny na Gniłej Obrze. Regularnie odbywały się targi i jarmarki. W okresie reformacji Brójce były ośrodkiem protestantyzmu, pierwszy zbór ewangelicki (niezachowany) istniał tu już przed rokiem 1657. Po wielkim pożarze w 1807 roku odbudowano jedynie świątynie ewangelicką, co spowodowane było brakiem społeczności katolickiej w mieście, mogącej ponieść koszty odbudowy kościoła katolickiego. Istniejący do dziś kościół katolicki pw. Najświętszej Marii Panny, wzniesiono dopiero w latach 1859- 61. Wg zapisów, w roku 1875 mieszkało w Brójcach ....1401 ewangelików, 147 katolików, 2 dysydentów i 81 izraelitów. Gmina żydowska pojawiła się w Brójcach w XVIII w. i przetrwała do początku XX w.
Do początku XVIII w. tylko trzy domy były kryte dachówką. Dawną drewnianą zabudowę zniszczyły dwa wielkie pożary: pierwszy w 1657, i drugi, wspomniany wcześniej - w 1807 r., od którego zaczyna się powolny, acz konsekwentny upadek miasta, ostatecznie przypieczętowany rozbiorami Polski. Najpierw następuje upadek rzemiosła spowodowany odcięciem od tradycyjnych polskich rynków zbytu, przez co miasto zatraca swój rzemieślniczy charakter, przechodząc na rolnictwo – ostają się nieliczni sukiennicy, pozostali stają się rolnikami, faworyzowanymi po dojściu nazistów do władzy poprzez przypisanie ich do Stanu Żywicieli Rzeszy, co wiązało się nie tylko z rozlicznymi przywilejami, a także z intensywnym rozwojem samego rolnictwa w Brójcach.
Warto wspomnieć, że planowano budowę linii kolejowej Trzciel – Świebodzin, na trasie której znalazłyby się Brójce, nigdy jednak nie doszło do realizacji tej inwestycji.
W czasie II wojny światowej, w 1940 r., na północ od miasta (przy drodze prowadzącej z Brójec do Świebodzina) powstał obóz karny Brätz. Początkowo więziono w nim Żydów, potem przekształcono w tzw. obóz pracy wychowawczej, najpierw dla Polaków, a potem dla więźniów z całej Europy. Na otoczonym drutami kolczastymi czworoboku o wymiarach 120 na 150 m w szeregu baraków o rozmiarach pięć na pięć metrów przebywało przeciętnie 800 osób, które pracowały w okolicznych majątkach, kopały rowy melioracyjne, konserwowały tory kolejowe. 27 listopada 1944 rozstrzelano dwudziestu siedmiu więźniów, prawdopodobnie uczestników powstania warszawskiego. Warunki życia i pracy były tragiczne, ocenia się, że życie straciło co najmniej 2646 osób, a wiele wywieziono do obozów zagłady. Obóz, w tym baraki zlikwidowali Niemcy w styczniu 1945 r. Obóz upamiętniono dwoma pomnikami: jednym na terenie obozu i drugim na cmentarzu, gdzie znajduje się zbiorowa mogiła ofiar.
Druga wojna światowa oszczędziła Brójce, po jej zakończeniu dotychczasowych niemieckich mieszkańców wysiedlono do Niemiec, a ich miejsce zajęła ludność polska z terenów centralnej Polski i wysiedlona z Kresów. Miasteczko pozbawione przedwojennych rzemieślników i kupców, zresztą grubo wcześniej mające wiejski charakter, ostatecznie pozbawiono praw miejskich w 1946 r.
Co pozostało z dawnych Brójec? Zachowało się pierwotne rozplanowanie miasteczka na prawie magdeburskim, obejmujące duży, prostokątny rynek oraz wychodzące po jednej z każdego narożnika ulice. Przelotowy trakt komunikacyjny przecinał plac rynkowy po przekątnej. Zabudowa stanowi ciekawy przykład budownictwa małomiasteczkowego. Przy rynku, a także przy odchodzących od niego ulicach zachowało się wiele domów z końca XVIII wieku i z pierwszej połowy XIX wieku. Są to budynki murowane lub szachulcowe, parterowe, rzadziej piętrowe, nakryte dachami dwuspadowymi lub mansardowymi. Nieopodal rynku znajdują się dwa neogotyckie kościoły. Pierwszy z nich, zbudowany pod koniec XIX lub na początku XX wieku, noszący obecnie wezwanie św. Michała, był pierwotnie kościołem ewangelickim. Po żyjących obok siebie Polakach, Niemcach i Żydach, zachowały się świadectwa w postaci cmentarzy (katolickiego, ewangelickiego i kirkutu), oraz świątyń trzech wyznań (budynek synagogi zachował się, ale w wskutek przebudowy utracił dawne cechy).
Brójce leżą na granicy obszaru krajobrazu chronionego. Na północny zachód od wsi, na lewym brzegu Gniłej Obry, rozciąga się utworzony w 1972 roku rezerwat przyrody Czarna Droga o powierzchni 21,95 ha. Występuje w nim las dębowo-grabowy o wielogatunkowym runie, miedzy innymi rośnie tu chroniona lilia złotogłów. Zaś na południowy zachód, koło wsi Wilenko, znajduje się rezerwat leśny Uroczysko Grodziszcze.
Obecna liczba mieszkańców wynosi 1023.
Spisał z tablicy w Brójcach, opatrzywszy informacjami uzyskanymi od mieszkańców i ze strony internetowej: – Festung 3 sierpnia Anno Domini 2010.
więcej  |
