Czarny Bór jest starą wsią, ale brak dokumentów na temat czasu jej powstania. Miejscowość ta nigdy nie miała praw miejskich, do dziś pozostała dużą wsią (jest siedzibą gminy). Z wykopalisk archeologicznych wiadomo, że osadnictwo istniało tu już w neolicie. Świadczy o tym m.in. znaleziony tutaj tłuk pięściowy, datowany na 3500-2500 p.n.e. Z okresu kultury łużyckiej zachowało się grodzisko, na którym w okresie średniowiecza wzniesiono zameczek, strzegący traktów handlowych do Kamiennej Góry i Czech. Przy nim rozwinęła się osada. Nie wiadomo też dokładnie, kiedy powstał zamek, zwany Liebenau, lub castrum Schwarzwaldau. Jego powstanie na ogół przypisuje się księciu świdnickiemu Bolkowi II, ale jest to mało prawdopodobne, bowiem pierwsza wzmianka o zamku z 1355 r. mówi o walce, jaką podjął książę z rozbójnikami zamieszkującymi zamek. Potem zamek przeszedł w ręce prywatne i należał do braci von Hackenborn (Halanberg), a po nich do Rickela Bolcze.
Po 1400 r. zamek i wieś stanowiły własność trzech braci von Seydlitz, a po nich Puta von Czastolovica. Wreszcie właścicielem został Hermann von Czettritz Mł., posiadający również pobliski zamek Konradów. Ponieważ był on zwolennikiem husytów, udostępnił im zamek. W 1437 r. oba zamki zdobyły i uszkodziły oddziały śląskie zwalczające husytów. Potem został odbudowany przez von Czettritzów, ale w 1509 r. zniszczono go ponownie za naruszanie przez nich pokoju. Od tego czasu pozostaje w ruinie, ponieważ von Czettritzowie wznieśli w XVI w. nową siedzibę na prawym brzegu Lesku. Dwór ten rozbudowano w XVII w. Wieś w tym czasie rozwinęła się i należała do większych w okolicy, ale nie posiadała kościoła, a mieszkańcy należeli do parafii w Witkowie Śląskim.
Największy rozkwit Czarnego Boru zaczął się dopiero w XVIII w. Wieś nadal stanowiła własność baronów von Czettritz, którzy posiadali rozległe majątki w okolicy, a bogacili się głównie na górnictwie węgla. W 1742 r. we wsi powstała szkoła ewangelicka. W 1747 r. w Czarnym Borze mieszkało 15 kmieci oraz 83 zagrodników i chałupników. W 1765 r. wartość majątku barona von Czettritza w Czarnym Borze wynosiła aż 33.557 talarów. Mieszkało tu wówczas 31 kmieci, 59 zagrodników i 28 chałupników, wśród nich 35 rzemieślników. W 1760 r. von Czettritz uruchomił tu pierwszą kopalnię węgla kamiennego, przemianowaną w 1775 r. na „Neue Grube”. Jej powstanie wiązało się z ustanowieniem w 1751 r. komory celnej w Czarnym Borze, która oddzieliła odbiorców czeskich od kopalń wałbrzyskich. Od tego momentu mogli pozyskiwać węgiel tylko z kopalń w Czarnym Borze lub w Kuźnicach Świdnickich. W 1767/68 r. kopalnia w Czarnym Borze dała 120 fur węgla, a w rok później już 131 fur. Podczas wojny 7-letniej u ówczesnego właściciela wsi, hr. K. A. von Zedlitza - swojego ministra - gościł król Prus Fryderyk II. W 1775 r. spłonął dwór von Czettritzów, którzy na jego miejscu wznieśli nową, już barokową, rezydencję. W 1781 r. von Czettritz założył nową kopalnię „Margarethe”, którą połączył z poprzednią i eksploatował do 1787 r. Była to płytka, może nawet odkrywkowa kopalnia o dużej wydajności, skoro w 1783/84 r. dała ok. 1.470 t węgla. W 1782 r.
Czarny Bór był już bardzo dużą i bogatą wsią. Oprócz pałacu i ruin zamku, były tu 2 folwarki, szkoła i 3 młyny wodne, a wśród mieszkańców 15 kmieci, 68 zagrodników i 24 chałupników.Jeszcze żywszy rozwój wsi nastąpił w XIX w., chociaż w 1atach 1807-15 miały tu miejsce bunty i wystąpienia chłopów. W 1823 r. powstała kolejna kopalnia „Gottheif”, która w 1840 r. należała do rodziny Töpfer. Działała do 1851 r. W 1825 r. właścicielką Czarnego Boru była wdowa, baronowa E. von Czettritz. Wieś liczyła 125 domów, w tym pałac, folwark, szkołę ewangelicką z nauczycielem, dworski browar i gorzelnię, wolne sołectwo z gorzelnią, królewski urząd celny, 3 młyny wodne, 2 tartaki i 3 kopalnie węgla. Wśród mieszk. było 22 tkaczy.
W 1830 r. wieś zmieniła właściciela - nowym nabywcą został Ottokar hr. von Zedlitz-Neukirch, który w 1851 r. przekazał dobra zięciowi, Bernardowi von Portatiusowi. W rękach tej rodziny pałac pozostawał aż do 1945 r. W 1840 r. we wsi było 127 budynków, w tym pałac, folwark, wolne sołectwo z gorzelnią, szkoła ewangelicka, browar, 3 gorzelnie, 3 młyny wodne, 2 tartaki i 8 gospod, a wśród mieszk. 12 tkaczy płótna i 33 innych rzemieślników. Wolne sołectwo mieściło się w części zwanej Wäldchen i liczyło 7 domów. W 1841 r. kupiec W. Maly uruchomił w Czarnym Borze hutę szkła, produkującą butelki. Zatrudniał w niej 8 robotników. Dalej rozwijało się górnictwo węgla. W 1855 r. powstała kopalnia „Pauline”, ale działała tylko do 1857 r. Dała wówczas ok. 1.200 t. Następnie weszła w skład spółki wałbrzyskiej. Rozwijała się natomiast kopalnia „Gottheif”, do której po 1860 r. przyłączono szereg okolicznych pól wydobywczych. Była to jedna z największych kopalń w zagłębiu dolnośląskim. Dawała blisko 10 tys. t węgla rocznie. W 1869 r. wybuchł w niej strajk, podczas którego górnicy założyli oddział związku zawodowego górników. W 1874 r. kopalnia ta weszła do spółki „Liebauer Kohlverein”, która scaliła wszystkie kopalnie i pola wydobywcze pomiędzy Czarnym Borem a Lubawką, tworząc obszar górniczy o powierzchni blisko 40 km2. Część pól wydobywczych z terenu Czarnego Boru przeszła jednak do kopalni „Victoria” w Wałbrzychu. W tym czasie majątek ziemski w Czarnym Borze należał do pułkownikowej F. von Portatius (z domu Zedlitz-Neukirch) i obejmował 1.491 morgów, natomiast w 1920 r. obejmował 1.342 ha. Rozwój górnictwa spowodował znaczną rozbudowę wsi i przekształcenie jej w osiedle rolniczo-przemysłowe. Rozwijał się handel i usługi. Ok. 1880 r. rozpoczęto eksploatację melafirów w kamieniołomie na grzbiecie Czarnego Lasu, później powstały kolejne wyrobiska. Od pocz. XX w. działała cegielnia.
W okresie międzywojennym Czarny Bór był już bardzo dużą osadą, która w czasie 70-80 lat potroiła liczbę mieszk., ale dopiero w 1927 r. wzniesiono tu kościół katolicki. Po drugiej wojnie światowej wysiedlono z tych terenów niemieckich mieszkańców, a sprowadzono Polaków z Podhala, głownie z okolic Nowego Sącza. Przy wyborze tej grupy osiedleńczej kierowano się ukształtowaniem terenu, aby osiedleńcom ułatwić zachowanie kultury rolnej. Po 1945 r. Czarny Bór pozostał osiedlem rolniczym, chociaż jeszcze w latach 1959-64 działała tu sztolnia upadowa kopalni „Victoria\" w Wałbrzychu. Nosiła też nazwę „Czarny Bór”. Jednak eksploatacja trwała krótko i nie wywarła wpływu na wieś. Natomiast część mieszkańców pracowała w kopalniach Wałbrzycha, Gorc, Boguszowa i Kuźnic Świdnickich.
Po wojnie uruchomiono kamieniołomy melafiru, ale w latach 1946-47 dawały tylko 15 tys. t tłucznia, klińca i grysu rocznie. Na ich bazie powstały znane Czarnoborskie Kamieniołomy Drogowe, które sukcesywnie rozbudowywano. W 1975 r. dały 800 tys. t kamienia, a zatrudnienie w nich wzrosło do 300 osób. W dawnych folwarkach ulokowano PGR i RSP. Część budynków zajęła administracja kamieniołomów. Wzniesiono też nowe osiedla mieszkaniowe, a w pałacu ulokowano Szpital Leczenia Odwykowego. W latach 60-70-tych przeszedł on poważne remonty. W części zabudowań gospodarczych działały Warsztaty Terapii Zajęciowej (stolarnia), w których pracowali pacjenci. W ostatnich latach w Czarnym Borze rozwija się indywidualne budownictwo mieszkaniowe i powstaje sporo nowych domów. Osiedlają się tu mieszkańcy pobliskich dużych miast (Wałbrzycha i Kamiennej Góry) ceniąc spokój i dobrze zachowaną przyrodę, a jednocześnie mając nieodległą drogę do pracy w tych miastach. We wsi warte odwiedzin turystyczno-krajoznawczych są:
- ruiny zamku z XIV wieku
- pałac dworski z XVIII wieku (obecnie Szpital Leczenia Odwykowego)
- spichlerz z XVI wieku
- dawna gospoda z XVIII wieku
- kościół parafialny z I poł. XX wieku.
Źródło [ podborem.o12.pl]
więcej  |
