Historia bazyliki

br />


Kościół Świętego Jana. Wznoszony był jako parafialny pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty od około połowy XIII w. prawie aż do końca XV w. Swoje pierwsze wezwanie św. Jana Chrzciciela zawdzięcza drewnianej świątyni ze Starego Torunia, która razem z lokowanym tam w 1233 r. miastem przeniesiona została w 1236 r. na obecne miejsce.

Na początku kościół parafialny i okalający go plac stanowiły centrum życia politycznego i gospodarczego miasta. Aż do 1518 r. właśnie w tej świątyni odbywały się wybory do władz miejskich, tam też udawali się przybywający do Torunia królowie, by uczestniczyć w uroczystych nabożeństwach powitalnych.

W okresie reformacji fara już w 1530 r. znalazła się w rękach protestantów, ale w 1583 r. do użytkowania świątyni dopuszczono również katolików. W 1596 r. cały kościół przejęli jezuici i odtąd służył on wyłącznie katolikom. Po kasacie zakonu jezuickiego w 1773 r. świątynię przekształcono na kościół parafialny, a w 1935 r. dekretem papieskim podniesiono do rangi Bazyliki Mniejszej. Po wyznaczeniu w 1992 r. Torunia na stolicę biskupstwa właśnie kościół św. Jana stał się katedrą dla nowo utworzonej diecezji.

Do budowy murowanego, orientowanego kościoła przystąpiono około 1260 r. poczynając od prezbiterium, a około 1300 r. gotowy był przylegający do niego niższy korpus główny, o założeniu halowym. Dzisiejszą formę (długość 56,20 m, szerokość naw z kaplicami 32,20 m, wysokość naw 27,30 m i prezbiterium 17 m) świątynia uzyskała w XIV i XV w., po dobudowaniu kaplic przy nawach bocznych i podwyższeniu naw do obecnej wysokości. Interesująca architektonicznie wieża (52 m) wzniesiona została w latach 1407-1433 przez Hansa Gotlanda. Zawieszono na niej w 1500 r. drugi co do wielkości w Polsce (po wawelskim "Zygmuncie") dzwon "Tuba Dei" (Trąba Boża) o wadze 7238 kg.

Fara staromiejska utraciła w znacznej mierze swoje bogate wnętrze w XVI w., kiedy została przez protestantów pobielona. Tylko gdzieniegdzie odkrywane fragmenty gotyckich malowideł upiększają surowe ściany i filary. Obecnie dominują w świątyni barokowe i rokokowe ołtarze, epitafia i boazerie, ale spotykamy również gotyckie sprzęty, dzieła malarskie i rzeźby, sprowadzone zza granicy bądź powstałe w miejscowych warsztatach.

Najlepszym przykładem lokalnej twórczości artystycznej jest główny ołtarz św. Wolfganga, wykonany w latach 1502-1506. W tle, na wschodniej ścianie prezbiterium, doskonale widoczne są namalowane około 1330 r. dwie wielkie postacie patronów kościoła (św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty), a poniżej jedyne w swoim rodzaju szafy ścienne z kutymi kratami (z 1384 i 1385 r.), służące do przechowywania ksiąg liturgicznych i paramentów. Na ścianie północnej, nad wejściem do zakrystii, znajduje się wielkie, interesujące malowidło sprzed 1380 r., przedstawiające Sąd Ostateczny z Ukrzyżowaniem i Drzewem Jessego, a poniżej gotycka przyścienna konsola z popiersiem Mojżesza. Na konsoli stała niegdyś figura Pięknej Madonny toruńskiej z początku XV w., ale została wywieziona w 1944 r. przez Niemców i obecnie zastąpiona kopią. Natomiast w ścianie południowej umocowano bardzo cenną płytę nagrobną z brązu burmistrza toruńskiego Jana von Soest (zm. 1361 r.) i jego żony Małgorzaty.

Interesująca jest również kaplica Świętych Aniołów Stróżów, czyli tzw. kaplica kopernikowska, gdzie po 19 II 1473 r. zapewne ochrzczony został Mikołaj Kopernik. Najcenniejszym elementem wyposażenia jest gotycka chrzcielnica z końca XIII w., z późnobarokową rzeźbioną pokrywą. Tutaj też umieszczono renesansowe epitafium z portretem Kopernika, ufundowane około 1583 r. przez miejscowego lekarza i humanistę Melchiora Pirnesiusa. Pod epitafium stoi małe późnobarokowe marmurowe popiersie astronoma z 1766 r., wykonane na zlecenie księcia Józefa Aleksandra Jabłonowskiego przez rzeźbiarza Wojciecha Rojowskiego. W manierystycznym ołtarzu z około 1620 r. znajduje się późnogotycka płaskorzeźba z początku XVI w., przedstawiająca Zaśnięcie NMP.

Organy główne pochodzą z 1878 r., ale na wschodniej ścianie nawy północnej zachowały się do dzisiaj barokowe organy przypisywane Mateuszowi Brandtnerowi (Brandtowi) z 1688 r. Przywrócone ponownie do użytkowania przez toruńskich konserwatorów, zabrzmiały w roku jubileuszowym 750-lecia Torunia 14X111983r. Od 1985 r. organizuje się tutaj w sezonach letnich "Świętojańskie Koncerty Organowe" z repertuarem muzyki dawnej. Za organami widoczny jest malowany wątek kamienny, pochodzący sprzed rozbudowy kościoła, przy czym dostrzec można pierwotną wysokość świątyni z początku XIV w.

/p>

Najdłuższy odcinek zachowanych toruńskich murów obronnych ciągnie się wzdłuż Wisły. Jest to jednak zaledwie nieco ponad kilometrowa część z dawnego 3-kilometrowego obwodu (łącznie murów Starego Miasta i Nowego Miasta, nie licząc murów zamku krzyżackiego). Poza tym fragmenty murów wraz z innymi elementami średniowiecznego i nowożytnego systemu fortyfikacyjnego znaleźć można m.in. wzdłuż południowego i północnego odcinka ulicy Podmurnej oraz w okolicach placu po dominikańskim zespole klasztornym i Kościele św. Mikołaja.
Dawne, średniowieczne mury miejskie zostały w większości rozebrane przez władze pruskie w latach 1873-1889, głównie w części wschodniej, zachodniej i północnej toruńskiego Średniowiecznego Zespołu Miejskiego.

Toruń praktycznie od początku istnienia, tj. od połowy XIII wieku, otoczony był podwójnym (tzw. mur niski z zewnątrz i mur wysoki od wewnątrz miasta) pierścieniem murów obronnych z mokrą fosą pomiędzy nimi (jedynie od strony Wisły mur był pojedynczy). W ciągu kolejnych lat i wieków mury ciągle udoskonalano - były podwyższane, wzmacniane, rozbudowywane; po raz pierwszy już w końcu XIII wieku.

Jako pierwsze zaczęto budować mury od zachodniej strony miasta. Fragment zachodniego odcinka murów obronnych Starego Miasta przy placu Rapackiego, między Krzywą Wieżą a nieistniejącą Bramą Starotoruńską, datowany jest na lata 1246-1262. Jest to jednocześnie najstarszy w Polsce zachowany fragment muru miejskiego.

Swój system obronny posiadały wszystkie trzy toruńskie jednostki urbanistyczne: Stare Miasto, Nowe Miasto (mur istniał też pomiędzy nimi, tj. wzdłuż ulicy Podmurnej, nawet pomimo połączenia miast w 1454 roku) oraz Zamek Krzyżacki. Obwód murów staromiejskich wynosił 1,7 km, obwód murów nowomiejskich: 1,1 km.

Nieodłącznym elementem obronnym tego systemu fortyfikacyjnego były baszty, bramy i barbakany. W ciągu 3,2-kilometrowej linii toruńskich murów obronnych znajdowały się około 54 baszty, 12 lub 13 bram i 2 barbakany typowe. Do dziś zachowało się: ok. kilometrowej długości odcinek murów, 9 baszt i 3 bramy.

Toruńskie średniowieczne obwarowania należały do najsilniejszych nie tylko w państwie krzyżackim, ale i na obecnych ziemiach polskich. Ich siła polegała na zastosowaniu podwójnych murów z międzymurzem, nawodnionej obmurowanej fosy, wzniesieniu zespołów obronnych bram: Starotoruńskiej i Chełmińskiej składających się z barbakanów i baszt. Fortyfikacje takie miały tylko nieliczne miasta europejskie.

Od początku budowy tak mury, jak i baszty i bramy, obdzielane były ozdobami; zwyczaj dekorowania nie był czymś nadzwyczajnym i w tym typie budownictwa. Prawie zawsze na basztach i bramach umieszczano ceramiczne fryzy ornamentacyjne, wprowadzając także malowane motywy na tynkowanych blendach. Poszczególne odcinki murów przyozdabiano wprowadzając rombowe układy z ciemnych cegieł "zendrówek". Zasada dekorowania fortyfikacji tłumaczona jest m.in. tym, że miały one w oczach przyjezdnych i atakujących podkreślać bogactwo i potęgę miasta.

Mury, oprócz funkcji militarnych, dla średniowiecznego społeczeństwa miały charakter ideowy. Mur był symbolem miasta, określał jego granice, wewnątrz których toczyło się życie wg ustalonych zasad i norm prawnych.

Źródło:

ULICA ŚWIĘTEGO JANA
W średniowieczu ta krótka ulica określana bywała jako "Koło Świętego Jana", ale później nazywano ją ul. Jezuicką. W 1920 r. włączona została do ul. Łaziennej, a w latach trzydziestych stanowiła część Placu Świętego Jana.

Ulica Fosa Staromiejska w Toruniu (dawniej Grabenstraße) - jedna z ulic na terenie Zespołu Staromiejskiego. Jak sama nazwa wskazuje, przebieg ulicy powiązany jest z układem dawnych murów miejskich.
Zgodnie z numeracją działek, ul. Fosa Staromiejska rozpoczyna się od skrzyżowania z ul. Kopernika i stanowi naturalne przedłużenie ul. Pod Krzywą Wieżą. Obecna ulica Kopernika zamknięta była Bramą Starotoruńską, której miejsce zajmuje dziś skrzyżowanie ulic Kopernika i Fosa Staromiejska.

Po wschodniej stronie ulicy znajduje się zwarta zabudowa dzielnicy staromiejskiej, po zachodniej zaś pas zieleni przechodzący w pl. Rapackiego. Niezabudowany obszar powstał po niwelacji terenu po dziewiętnastowiecznych fortyfikacjach. Po zachodniej stronie ulicy znajduje się fontanna stanowiąca pozostałość po mokrej fosie. Po kilkudziesięciu metrach po zachodniej stronie znajduje się kamienica zwana Łukiem Cezara z przebitym przejściem na ul. Piekary i ul. Różaną, a dalej w kierunku Rynku Staromiejskiego. W przeszłości pod Łukiem Cezara kursowały miejskie tramwaje. Po stronie zachodniej stoi Collegium Maximum UMK, dawny Bank Rzeszy. W dalszym swym biegu, ulica Fosa Staromiejska przebiega pomiędzy budynkami Sądu Rejonowego (wschód, Fosa Staromiejska 10a) i Collegium Minus (zachód, Fosa Staromiejska 1a). Wzniesiony w 1861 r. budynek sądu, pierwotnie służył jako szkoła. Z kolei popularna Harmonijka została wybudowana w 1936 r. jako gmach Starostwa Krajowego Pomorskiego, a obecnie mieści Wydział Humanistyczny UMK.

Dalej ulica zakręca na północny wschód, a jednocześnie od zachodu odchodzi jednokierunkowy wlot z ul. Wały gen. Sikorskiego. Kolejno, po północnej stronie ulicy znajduje się budynek Collegium Maius (Fosa Staromiejska 3). Budynek ten wzniesiono w 1907 r., jako Szkołę Przemysłową, a później znajdował się w nim pomorski Urząd Wojewódzki. Po przeciwnej, południowej stronie ulicy znajduje się areszt śledczy (Fosa Staromiejska 16). W podziemiach jednego z budynków gospodarczych znajdują się fundamenty narożnej baszty nazywanej Kocim Ogonem. Po dalszych kilkudziesięciu metrach w prawo (na południe) odchodzą ulice Piekary, Franciszkańska, a w lewo (na północ) ul. Horzycy. W dalszym ciągu ulicy stronie północnej stoi gmach dawnego Teatru Miejskiego, obecnie nazwanego imieniem Wilama Horzycy. Po przeciwnej stronie znajduje się rząd zabytkowych kamieniczek. Ulica Fosa Staromiejska przecina następnie ul. Chełmińską i po kilkudziesięciu metrach kończy swój bieg na skrzyżowaniu z ul. Podmurną na wprost baszty Koci Łeb.

Północny odcinek murów miejskich, pomiędzy narożnymi basztami Koci Łeb i Koci Ogon, pozostawał niemalże kompletny do drugiej połowy lat 80-ch XIX wieku. W 1889 roku zburzono Bramę Chełmińską stojącą na przecięciu obecnych ulic Chełmińskiej i Fosa Staromiejska. Dwa lata wcześniej rozebrano Basztę Koci Ogon wraz z przyległym do niej odcinkiem murów. Dwie wolnostojące baszty (według przyjętego systemu o numerach 25 i 27) uległy rozbiórce odpowiednio przy budowie: teatru (1903 r.) i Szkoły Przemysłowej (1906 r.).